Acıpayam (Denizli) ilçesinde halk ilacı olarak kullanılan bitkiler üzerine bir araştırma

Bu tez çalışması kapsamında, 2021-2023 yılları arasında Acıpayam (Denizli) merkez ve buraya bağlı köy ve kasaba niteliği taşıyan 56 mahallede halk ilacı olarak kullanılan bitkilerin tespiti ve tıbbi kullanım şekillerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu bağlamda, belirtilen alanda toplam 116 kaynak kişi ile görüşülmüş, bu bitkilerin yöresel isimleri, tıbbi kullanım amaçları ve amaca uygun hazırlanma şekilleri not alınmıştır. Çalışma neticesinde Acıpayam merkez ve buraya bağlı köy ve kasaba niteliği taşıyan 56 mahallede halk ilacı olarak kullanılan bitkilerin teşhis edilmesiyle 62 familyaya ait 177 cins ve 226 takson tespit edilmiş, bu taksonlardan 2 tanesinin (%0,88) endemik olduğu belirlenmiştir. Tespit edilen tıbbi bitkilerin fitocoğrafik bölgelere göre dağılımları incelendiğinde 54 taksonun (%23,9) Akdeniz Fitocoğrafik Bölgesi elementi, 10 taksonun (%4,42) İran-Turan Fitocoğrafik Bölgesi elementi, 16 taksonun (%7,08) Avrupa-Sibirya Fitocoğrafik Bölgesi elementi ve 146 taksonun (%64,6) ise çok bölgeli veya fitocoğrafik bölgesi bilinmeyen olduğu tespit edilmiştir. Araştırma sonucunda 40 farklı taksonun (%17,7) gastrointestinal sisteme etkisi, 24 farklı taksonun (%10,62) diüretik etkisi, 18 farklı taksonun (%7,96) diyare ve kan glikoz dengesine etkisi, 16 farklı taksonun (%7,08) hemoroide etkisi, 15 farklı taksonun ise (%6,64) öksürüğe, romatizmal hastalıklara, ürolitiazise ve sedatif etkisi sebebiyle kullanıldığı görülmüştür. Tespit edilen tıbbi bitkilerin kullanılan kısımları dikkate alındığında 142 tanesinin (%39,01) yaprağı, 73 tanesinin (%20,05) meyvesi, 43 tanesinin (%11,54) çiçeği, 32 tanesinin (%8,79) tohumu, 27 tanesinin (%7,42) kökü ve geri kalan 48 tanesinin (%13,19) ise kabuk, reçine, kozalak ve lateks gibi diğer bitki kısımlarının halk ilacı yapımında tercih edildiği belirlenmiştir. Tıbbi bitkilerin yöre halkı tarafından hazırlanma şekilleri incelendiğinde ise 118 adedinin (%31,72) çay, 83 adedinin (%22,31) çiğ tüketim, 51 adedinin (%13,71) pişirilerek, 41 adedinin (%11,02) lapa, 25 adedinin (%6,72) harici kullanım ve 54 adedinin (%14,52) baharat, krem, pekmez, tentür, sakız ve sirke gibi farklı preparasyonlarda kullanıldığı tespit edilmiştir.