Afet öncesi zarar azaltma faaliyetlerinin insani yardım lojistiğindeki etkisinin en iyileme kullanılarak incelenmesi

Dünya nüfusunun artması, yeryüzünde insanların kullanımına açılan alanların çoğalması, kentleşme ve küresel ısınmanın etkileriyle birlikte her geçen yıl meydana gelen doğal afetler de artmaktadır. Doğal afetler, çok büyük insan kayıplarına neden olabileceği gibi ekonomik etkiler açısından da yıkıcı olabilmektedirler. Doğal afetlerin ne zaman ve hangi şiddette gerçekleşeceği önceden bilinemediğinden ve engellenemediğinden, gerçekleştiğinde çok büyük hasarların, can ve mal kayıplarının önüne geçebilmek için afet gerçekleşmeden ve gerçekleştikten sonra etkin afet yönetimi çalışmaları yapılmalıdır. Etkin bir afet yönetimi çalışması, afet öncesi, afet esnası ve afet sonrasındaki tüm gereksinimleri kapsayacak şekilde olmalıdır. Afet öncesinde bina ve bağlantı yolarının güçlendirilmesi, afet olduktan hemen sonra afetzedelere insani yardım malzemelerinin iletilmesi, daha sonrasında ise hasar görmüş bina ve bağlantı yollarının iyileştirilmesi gerekmektedir. Literatürde, bu bahsedilen afet yönetimi kararlarının tamamını ayni anda içeren bir model bulunmamaktadır. Bu tez çalışması kapsamında, afet öncesi ve sonrası tüm kararların birbirleriyle etkileşimlerinin bir bütün olarak dikkate alındığı iki kademeli tam sayılı stokastik programlama modeli geliştirilmiştir. Geliştirilen modelin ilk kademesinde deprem gerçekleştiğinde olası can, mal ve ekonomik kayıpları azaltmak amacıyla afetten önce güçlendirilecek bina ve bağlantı yollarının seçimine ve güçlendirme seviyesine karar verilmektedir. Modelin ikinci kademesinde ise deprem sonrasında oluşan insani yardım malzemesi talebine ait dağıtım kararları ile yıkılan bina ve bağlantı yollarını onarma kararları verilmektedir. Modelde depremin farklı zaman periyotlarında farklı olasılıklar ile gerçekleşebilme durumu da dikkate alınmaktadır. Matematiksel modelin çözümü için iki kademeli tam sayılı stokastik programlama modellerinin çözümü için geliştirilmiş ayrıştırma yöntemlerinden biri olan Tam Sayılı L-Şekilli (Integer L-Shaped) yöntemi kullanılmıştır. Geliştirilen test problemleri iki saatlik çözüm süresi içerisinde hem önerilen Tam Sayılı L-Şekilli yöntemiyle hem de ticari bir çözücü olan CPLEX ile çözülerek sonuçlar karşılaştırılmış ve önerilen yöntemin etkinliği gösterilmiştir. CPLEX ele alınan toplam 840 problem örneğinin 228 tanesi için (problemlerin %28'i) uygun bir çözüm elde edebilirken, önerilen yöntem 600 problem için (problemlerin %71'i) uygun bir çözüm elde edebilmiştir. Özellikle, görece büyük boyutlu problemlerin çözümünde önerilen yöntem CPLEX' e göre çok ciddi avantaj sağlamaktadır.