Afganistan - Pashdan Barajı'nın yıkılması durumunda olası tehlikelerin değerlendirilmesi

Barajlar, taşkın konrolü, su temini, sulama ve hidroelektrik enerji üretimi gibi çeşitli amaçlarla inşa edilen önemli mühendislik yapılarıdır. Ancak sağladıkları birçok faydaya rağmen, yapısal hatalar, aşırı yağış veya deprem gibi sebeplerden dolayı yıkılabilmektedirler. Bu durumda, rezervuarlarında depoladıkları devasa su kütlesinin ani ve kontrolsüz boşalması nedeniyle mansap bölgesindeki yerleşim alanları için ciddi bir risk oluşturmakta ve taşkın dalgaları büyük felaketlere yol açabilmektedir. Dolayısıyla, olası bir yıkılma halinde önemli ölçüde can ve mal kaybı yaşanabileceği bilinmektedir. Bu tür olası felaketlerin etkilerini en aza indirmek için, baraj yıkılması sonucu oluşabilecek taşkınların önceden modellenmesi ve analiz edilmesi gerekmektedir. Bu sayede, potansiyel zararlar önceden belirlenebilir ve gerekli önlemler alınarak riskler minimuma indirilebilir. Bu tez çalışmasında, Afganistan'ın Herat ilinin 25 km kuzeydoğusunda, Karokh ilçesinde yapım çalışmaları devam eden Pashdan Barajı'nın iki boyutlu yıkılma analizleri gerçekleştirilmiştir. Pashdan Barajı, Karokh Nehri'nin suyunu depolayarak, sulama, hidroelektrik enerji üretimi ve içme suyu temini gibi çok amaçlı kullanım imkânı sunan stratejik bir projedir. Barajın hayata geçirilmesiyle birlikte yaklaşık 13.000 hektarlık tarımsal arazinin sulanması hedeflenmekte olup, bu durum bölgedeki tarımsal verimliliğin artırılmasına doğrudan katkı sağlayacaktır. Aynı zamanda baraj, enerji üretimi ve içme suyu sağlama kapasitesi ile Herat bölgesinin su ve enerji ihtiyaçlarını karşılayabilecek önemli bir altyapı yatırımı olarak öne çıkmaktadır. Bu yönüyle Pashdan Barajı, hem ekonomik hem de sosyal kalkınma açısından bölge için büyük önem taşımaktadır. Çalışmanın amacı, Pashdan Barajı'nın yıkılması durumunda oluşacak taşkının mansapta yer alan yerleşim yerine ulaşıp ulaşamayacağını ve ulaşma sürelerini belirlenmesidir. Pashdan Barajı ve mansap bölgesine ait sayısal yükseklik modeli, ArcGIS yazılımı ile düzenlenmiş ve yıkılma analizi, USACE (ABD Ordusu Mühendisler Birliği) tarafından geliştirilen HEC-RAS programı ile gerçekleştirilmiştir. Yapılan analizler sonucunda, mansap bölgesinde yer alan bazı yerleşim alanlarının taşkından etkilendiği tespit edilmiş, oluşabilecek taşkının zamana bağlı yayılım haritaları, taşkın su seviyesi haritaları ve taşkın hız haritaları gibi veriler elde edilmiştir. Analiz, beş farklı yöntem (MacDonald et al, Froehlich (1995), Froehlich (2008), Von Thun & Gillete, Xu & Zhang) kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Gerçekleştirilen analizler sonucunda en tehlikeli senaryonun, Von Thun & Gillete yöntemiyle elde edildiği görülmektedir. Bu yönteme göre, pik debiye 17. saatte ulaşıldığı ve bu saatte yıkılma taşkını pik debisinin 16.725,07 m³/s olduğu belirlenmiştir. Ancak, bu sürenin ilk 10 saati barajın tam kapasiteye ulaşması için gereken zaman olup, taşkın debisinin en yüksek seviyeye ulaşması sonraki 7 saat içinde gerçekleşmiştir. Von Thun & Gillete yöntemine göre maksimum taşkın su seviyesinin 12,23 m, maksimum taşkın hızının 8,88 m/s ve taşkın alanının 353,43 km² olduğu tespit edilmiştir. Von Thun & Gillete yöntemine göre, 1 saatlik süre sonunda; Chak Mak ve Pal Peeri köylerinin bir kısmı taşkın suları altında kaldığı görülmektedir. 2 saatlik süre sonunda; Pashdan, Chak Mak ve Pal Peeri köylerinin tamamen taşkın suları altında kaldığı görülmektedir. 3 saatlik süre sonunda; Rebat Surkh ve Ali Afgan köylerinin bir kısmı taşkın suları altında kaldığı görülmektedir. Aynı şekilde, Jahanda Khan, Nowbadam, Nisan, İmam Shesh Noor ve Sarasiyab Mokhtar köylerinin ise tamamen taşkın suları altında kaldığı görülmektedir. 4 saatlik süre sonunda Chungar köyünün tamamen taşkın suları altında kaldığı görülmektedir. 5 saatlik süre sonunda Kebabyan ve Ghaizan Sangar köylerinin tamamen taşkın suları altında kaldığı görülmektedir.