Neo-Subcultures in the Network Society: The Case of RKOT on Instagram

1920'li yıllarda Şikago Ekolü kuramcıları tarafından suç ve sapkınlık çalışmaları alanında ele alınan altkültür teorisi, 1960'lı ve 1970'li yılların savaş sonrası İngiltere'sinde, CCCS kuramcıları tarafından Gramsci görüşünü benimseyen Marksist teori temelinde kavramsallaştırılmıştır. CCCS kuramcıları altkültür kavramını tarz yoluyla hegemonyaya karşı direnç gösterdiği düşünülen, kolektif işçi sınıfı gençlik gruplarını ele alarak geliştirmiştir. Altkültürlerin sembolik çözümlemeleri temelinde, CCCS kuramcıları, modlar, punklar, dazlaklar gibi gençlik kültürlerini ele alan birçok sosyolojik çalışmayla, kültürel çalışmalar alanına katkı sağlamıştır. Ancak, 1990'lardan sonra altkültür-sonrası kuramcılar, CCCS kuramcılarının sınıf, kimlik ve etnik köken gibi kavramları açıklama biçiminin gerekirci, değişmez ve benzeşik olması sebebiyle, neo-Marksist altkültür teorisinden vazgeçmenin gerekliliğini vurgulamışlardır. Böylece bugün gençlik kültürleri, neo-liberal ağ toplumunda akışkan, gevşek temelli, tüketmeye yönelik, bireysel faaliyetler ve uygulamalara dayandığı için, yeni bir terminoloji (neo-tribes, scenes, lifestyle) benimseyerek "altkültür" terimini artık kullanmamayı ileri sürmüşlerdir. Ancak bazı çağdaş kuramcılar bu altkültür-sonrası dönüşü eleştirmiş, bugün gençlik çalışmalarında CCCS yaklaşımının hala önem taşıdığını vurgulamaktadır. Bu doğrultuda, son yıllarda öne çıkan birkaç kuramcı, CCCS altkültür teorisinin gençlik çalışmalarına yönelik olarak, analiz yapabilme potansiyelini vurgulayarak, her proje için uygun olmasa da bu teorinin tekrar değerlendirilmesi gerektiğini öne sürmektedir. Bu yaklaşım temel alınarak, çalışma Instagram'da RKOT örneğinin günümüz neo-liberal ağ toplumunda bir siber uzam altkültürü olup olamayacağını araştırmayı hedeflemektedir. Altkültür çalışmaları doğrultusunda, araştırmanın evreni olarak Instagram'da RKOT seçimi üç ana sebepten kaynaklanmaktadır. İlk olarak, bir RKOI türevi olarak RKOT toplumun olumsuz yönde dikkatini çekmektedir. Bu sahip oldukları "kolektif kimlik"ten ve zenginliği gösterişçi ve görgüsüz bir şekilde sergileyen belirli bir "tarz" sahibi olmalarından kaynaklanmaktadır. İkinci olarak, geleneksek altkültür teorisinde "direniş"in temel kaynağı olarak benimsenen "sınıf" kavramı, zenginler sınıfı olarak karşımıza çıkmasına karşın, RKOT örneğinde de gözlemlenmektedir. İşçi sınıfı alt kültürlerinden üst sınıf gençlik kültürüne yönelik bu değişim, toplumdaki sosyal yapılardan kaynaklanan günümüzün egemen ideolojisini araştırmak üzere bir potansiyel olarak görülmüştür. Son olarak, altkültürler bağlamında "serbest zaman" ve "medya" kavramları çalışmanın evreni olarak RKOT seçiminde temel oluşturmuştur çünkü Instagram Türkiye'de genç bireyler tarafından en çok kullanılan sosyal medya platformudur. Ayrıca, son zamanlarda yapılan çalışmaların altkültürel oluşumlarda ve katılımlarda, sosyal medyanın yaratmış olduğu potansiyeli vurgulaması sebebiyle, küreselleşmiş ağ toplumunda gençlik kültürleri için Instagram yeni bir sosyalleşme ve serbest zaman geçirme uzamı olarak görülebilmektedir. Bu bağlamda, CCCS'nin Gramsci görüşünü benimseyen neo-Marksist yaklaşımını temel alarak ve hem Şikago ekolünün hem de günümüze ait altkültür çalışmalarının temel unsurlarından yararlanarak, çalışmada; RKOT örneğini altkültürel bir olgu olarak incelemek üzere bütünsel bir yaklaşım benimsenmiştir. Böylece, çalışmada, RKOT'u Instagram'da ayrıştıran gösterge ve sembollerle (tarz), altkültürel teorinin ana unsurları (direniş, uzam, sınıf, vs.) doğrultusunda içerik analizi ve mülakat analizlerinden oluşan çoklu-yöntem araştırması uygulanmıştır. Ayrıca, RKOT'un kimlik oluşumunda tüketim ve medyanın işlevi, RKOT'un Instagram'daki iletişim biçimleri ve gerçek hayatla bağlantılı olup olmadıkları bu (n)etnografik analizlerle incelenmiştir. Sembolik içerik analizinde elde edilen veriler, kural koyma, etiketleme, ötekileştirme ve karşı mücadele oluşturma gibi potansiyelleri bulunan internet ve sosyal medyanın, RKOT ve RKOI'yi "ötekileştirilmiş aykırı tipler" olarak etiketlediğini göstermektedir. Bu durum, dijitallik vasıtasıyla sürdürülmekte, internet ve sosyal medyanın kültürel hegemonyanın birer aracısı olduğunu göstermektedir. Fotoğrafik ve netnografik gözlemler RKOI ve RKOT'un, savaş sonrası İngiltere'sindeki altkültürlere benzer bir şekilde, zenginliğin bilindik ifadelerini bozarak lüks tüketim mallarını ve yaşam tarzını yeniden oluşturmakta ve yeni bir bağlamda kavramsallaştırdığını belirtmektedir. RKOI ve RKOT yeni gizli karşıt okumalar oluşturabilecek "brikolaj" yöntemiyle yeni kullanımlar ve anlamlar inşa etmektedir. Bu yüzden RKOI ve RKOT egemen ideolojide "zenginliğe" dair kabul edilen "normal", "doğal" ve "uygun" normlar ve değerlerle tam anlamıyla örtüşmemektedir. Böylece "yeniden tahsis edilmiş", "bozuntuya uğramış", ve "köklü bir şekilde uygulanan" lüks kullanımı (pahalı arabalar, tasarım kıyafetler, özel jetler, vs.) RKOT ve RKOI tarafından benimsenen bir takım ortak ilgileri, değerleri ve kuralları ifade etmektedir. Bütün bunlar, Hall ve diğerlerinin (2003) belirttiği gibi RKOI ve RKOT üyeleri arasında "aşırı bir düzen" oluşturmaktadır. Böylece, RKOT ve RKOI, toplum kurallarıyla örtüşmeyen imajlarına karşın, kullanmış oldukları lüks tüketim ürünleri, kışkırtıcı fotoğraf altı yazıları, gösterişçi yaşam tarzları vb. ile grup içerisinde bir benzeşiklik göstermektedir. Diğer bir ifadeyle, RKOI ve RKOT egemen kültürün normlarına, değerlerine ve inançlarına uymayan sembolik olarak "maksatlı bir tarz" sergilemekte ve toplumun problemlerine (politika, gelir eşitsizliği, yoksulluk, vs.) karşı duyarsız ve kışkırtıcı tutumlarından dolayı, öfke, rahatsızlık ve kıskançlık gibi olumsuz duyguları besleyip pekiştirmektedir. "Brikolaj" ve "benzeşiklik" yoluyla oluşturulan ve pekiştirilen bu "maksatlı tarz" altkültürlerin oluşumu ve yayılımını kolaylaştıran Instagram yoluyla iletilmesi sebebiyle, tüm dünyada yayılan bir etkiye sahiptir. Mülakatlardan elde edilen veriler, altkültür teorisinin "sosyal sınıf", "altkültürel tarz", "direniş", "serbest zaman", "uzam", "medya", "toplumsal tepki", "kimlik ve özgünlük" gibi ana unsurları üzerinde yoğunlaşarak RKOT olgusunu kavramsallaştırmaktadır. Elde edilen sonuçlar, sınıf ve sınıf bilinci kavramlarının günümüz sanal altkültürlerinde belirli bir noktaya kadar halen var olduğunu göstermektedir çünkü daha akışkan, gevşek ve heterojen oluşumlara zemin hazırlayan siber uzam aynı zamanda farklı sınıflar arasında altkültürel oluşumlara izin vermektedir. RKOT'un kendine özgü ve şaşırtıcı "tarzı" bireysel tüketici yaratıcılığını gösteren "öznelerarasılığın" bir sonucu olarak belirtilmektedir. Ayrıca, RKOT'un metalaşmış kültüre, akran görgüsüzlüğüne, karşı cinsin basmakalıp tercihlerine karşı "mikro" ve "mezo" düzeyde "gizli" ve "edilgen" bir "maksatlı direniş" gösterdiği gözlemlenmektedir. Çünkü üyelerin altkültürel davranış ve ritüellere özgü motivasyonları hem "öz farkındalık" hem de "diğer(ler)ine dair farkındalık" göstermektedir. Aynı zamanda, RKOT profilinde, herhangi bir aleni gösterge olmamasına karşın, RKOT'un Türk kimliği Batı toplumuna karşı, milliyetçiliğe dayanan "gizli" ve "edilgen" bir direniş biçimi sergilemektedir. Dolayısıyla, günümüz neo-liberal Türk toplumunda, geleneksel altkültürlerin etnik yapı kavramından farklı olarak, milliyetçilik kavramı altkültürel kimlik oluşumunda önemli bir unsur teşkil edebilmektedir. "Serbest zaman uzamı" ve "medya" ya ilişkin olarak, belirli bir sosyal medya uzamında (Instagram), RKOT kolektif ve yaratıcı bir eylemlilik göstermektedir. Bu eylemlilik vasıtasıyla RKOT'un altkültürel sermayeyi oluşturan ayırıcı özellikleri belirledikleri gözlemlenmektedir. Böylece, ağ toplumunda siber uzam, altkültürlerin aynı zamanda serbest zaman geçirebildikleri bir sosyal ortam olarak işlev görmektedir. Sonuçlar, RKOT'un üyelerinin yalnızca diğerlerinin değil, aynı zamanda kendi varlıklarının da sosyal medya (Instagram) aracılığıyla oluşturulan ve dağıtılan imgelerle anlamlandırdığını göstermektedir. Bu yüzden, anlamı "yalnızca sahip olmaktan" ziyade "göze görünür olmakta" bulan RKOT, Instagram'da görgüsüz ve gösterişçi tarzlarıyla oluşturdukları belirli bir tüketim biçimini pekiştiren bir nesli temsil etmektedir. Kısaca, kendi kurgu evrenlerini lüks tüketimini, yaşam tarzını ve seçimlerini idealize ettikleri somut bir yaşam tarzına indirgeyen "gösteri toplumu" nu ifade etmektedir. Bu bağlamda, Instagram'ın kullanıcı uyumlu, süreksiz, disiplin ve ideolojiden yoksun olma özellikleri, onun RKOT arasında en çok tercih edilen sosyal medya olmasına yol açmaktadır. Sonuçlar, profil yöneticisinin ve bazı RKOT'un finansal kar elde etme maksatlarından kaynaklı olarak, RKOT'un aynı zamanda "dikkat ekonomisi" için kullanıldığını göstermektedir. Bu durum, sosyal medyanın, özellikle Instagram'ın "dikkat ekonomisi" için kullanıldığı neo-liberal toplumun bir sonucu olarak, RKOT'un "metalaşma" süreci olarak açıklanmaktadır. Instagram mesajlarıyla gelen "toplumsal tepki" bağlamında, ilgi ve popülerlik arzusuyla yola çıkan RKOT'da, toplumun düşük sınıflarına karşı farkındalık ve duyarlılık artışı gözlemlenmekte ve mesajların hayırseverlik faaliyetlerine yol açtığı görülmektedir. "Etnik yapı" açısından, geleneksel altkültürlerden farklı olarak, neo-liberal Türk toplumunda RKOT'un kimlik oluşumunda "milliyetçilik" kavramının önemli bir yer aldığı gözlenmektedir. Ancak cinsiyet altkültürel kimlik oluşturmada önem teşkil etmektedir çünkü ataerkillik, milliyetçilik bağlamında kadınların katılımını ve aidiyet oluşumunu olumsuz yönde etkilemektedir. Ayrıca, RKOT'un kendi içerisinde yer alan ve daha çok sosyo-psikolojik davranışları temsil eden hiyerarşiler, altkültürel sermayenin "özgünlük" kavramını anlamakta önemli bir yere sahiptir çünkü bu davranışlar, RKOT'un sosyal kimlik edinimini oluşturmaktadır. Bu yüzden RKOT'un "bireyselliği" ve "öznelerarasılığı" özgünlüğün tanılamasında etkilidir. Dolayısıyla, geleneksel altkültürel teoride anaakıma karşı mutlak direniş olarak görülen "özgünlük" günümüzde altkültürel kimliğin sosyal, kültürel, politik, ekonomik ve cinsi boyutlarının egemenliği anlamına gelmektedir. Sonuçlar aynı zamanda RKOT'un diğer RKOI'lerin sayfalarını izleyerek ve onlardan etkilenerek küresel bağlamda gündemi takip ettiklerini; yerel bağlamda ise Türk kültürüne özgü ayrıştırıcı özelliklerle kendilerini ifade ettiklerini göstermektedir. Bu doğrultuda, günümüz altkültür kuramcılarının önerdiği "yerelötesicilik" kavramına benzer bir şekilde, RKOT, fiziksel ve bölgesel bir etkileşim olmaksızın, dolaylı görsel iletişim yoluyla birbiri içine geçmiş, "küresel-yerel" bir altkültür olarak tanımlanabilir. Böylece, RKOT "yayınık" "küresel-yerel", "gevşek odaklı" ve "akışkan" bir olgu olarak direnen ve kolektif bir gençlik kimliği barındırmaktadır. Aynı zamanda günümüzün temel yapıları olarak internet ve sosyal medya bu altkültürel kimliğin oluşumunda en önemli araçlar olarak işlev görmektedir. Özetle, çoklu-yöntem kullandığımız bu çalışmanın sonuçları neo-liberal toplumun sosyal yapıları altında, RKOT'un siber uzamda bir neo-altkültür olarak tanımlanabileceğini göstermektedir.