Ahmed b. Hanbel'in el-Müsned'inde tefsir rivâyetleri ve değerlendirmesi

Bu çalışma Ahmed b. Hanbel'in el-Müsned'inde yer alan tefsir rivâyetlerinin incelenmesi ve değerlendirmesini konu almaktadır. Tezde İbn Hanbel'e nisbet edilen "Üç şeyin aslı yoktur: Tefsir, melâhim ve megâzî" şeklindeki sözün ona aidiyeti ve hangi bağlamda söylediği araştırılmıştır. Bu şekilde onun Müsned'indeki tefsir rivâyetlerinin yer almasının sebebi ortaya konulmuştur. Tefsir ilminde ilk kaynaklara müracaat çok önemli bir yer tutar. Kur'ân-ı Kerim'in tarihsel süreç içinde algılanış biçimi ve erken dönem tefsiri doğru bir tefsir anlayışı için büyük önem arz etmektedir. Ahmed b. Hanbel'in el-Müsned adlı hadis mecmuası erken dönemde sahasında yazılmış en hacimli eserlerden biridir. Eserde yer alan tefsir rivâyetleri incelenmiş ve tasnif edilmiştir. Mevcut eserlerinden de yararlanılarak Ahmed b. Hanbel'in tefsir anlayışı ve tefsir tarihindeki yeri ortaya konulmuştur. Çalışmada takip edilen yöntem metin incelenmesidir. Hz. Peygamber ve sahâbeden gelen tefsir rivâyetlerinin konularına göre tasnif çalışması yapılmıştır. Araştırma bilimsel kurallara ve ilkelere bağlı kalınarak, analitik ve eleştirel bakış açısıyla gerçekleştirilmiştir. Çalışmamızda el-Müsned'de tefsir rivâyetleri incelendiğinde merfû rivâyetlerin ağırlıkta olduğu görülmüştür. Eserde tekrarlar çok fazla yer almaktadır. Zâriyat, Nebe, Fil, Hümeze, Mâûn, Karia, Âdiyât, İnşirah, Beled Sûreleri ile ilgili rivâyet yoktur. Tefsir rivâyetlerinde en çok hadis rivâyet eden İbn Abbas'dır (ö. 68/687-88). Onu İbn Mes'ûd (ö. 32/652-53) takip etmektedir. Daha sonra sırasıyla Ebû Hureyre (ö. 58/678), Hz. Âişe (ö. 58/678) Enes b. Mâlik (ö. 93/711-12), İbn Ömer (ö. 73/693), Ebû Saîd el-Hudrî (ö. 74/693-94) gelmektedir. İbn Hanbel'in tefsirin aslı olmadığı yönündeki sözü kaynaklarda tespit edilmiştir. Onun bu sözü söylemekteki amacı tefsir ilminin olmadığını ifade etmek değildir. Tefsir ilminde isnada gerekli özenin gösterilmemesi, merfû rivâyetlerin azlığı ve zaman içinde meydana gelen çeşitli zafiyetlere dikkat çekmek istemiştir. Tefsire mesafeli durduğunu gösteren bu sözüne rağmen eserinde tefsir rivâyetleri de yer almıştır. Bunun da sebebi ilmin kaynağı olarak görülen hadislerin derlenip toparlanması ve gelecek nesillere aktarılmasıdır. İbn Hanbel'in ortaya koyduğu rivâyet ve tefsir anlayışı tarihte derin izler bırakmıştır. Öğrencilerinin görüşlerini sistemleştirmesiyle ortaya çıkan selefi anlayış biçimi ve bu anlayışın İslam toplumuna etkileri büyük olmuştur. Katı bir şekilde nassa bağlılığı savunan zamanın anlayış ve tecrübesini reddeden bir kesim ortaya çıkmıştır.