Ahmed Paşa Divanı'nda kozmik alem

Klasik Türk şairleri başta din, İslamî ilimler ve tasavvuf olmak üzere, astronomi, astroloji gibi birçok bilim dalı ve inanışın etkisinde kalarak şiirlerini yazmışlardır. İlmî birikimin yanı sıra hem gönül âlemlerine yönelerek duygu ve hayallerini hem de dış âleme bakarak tabiat, semavât ve kâinata dair izlenimlerini şiirlerine yansıtmışlardır. Dolayısıyla semavi-ulvi bir âlem olarak insanoğlunun hep merak ettiği, keşfetmeye çalıştığı gökyüzü, yıldızlar, yıldız kümeleri, burçlar, gezegenler ve diğer kozmik unsurlar klasik Türk şairinin de ilgi odağı olmuştur. Nitekim 15. yüzyılın önemli şairlerinden biri olan Ahmed Paşa'nın da kozmik âleme yöneldiği ve şiirlerinde buna dair çeşitli unsurlara yer verdiği dikkatleri celp etmiştir. Şair, tek eseri olan divanında kozmik âlemi oluşturan unsurlarla ilgili muhtelif bilgilerin yanında birtakım remizlere ve mazmunlara, bunların özellikleri üzerine kurulmuş teşbih, tevriye, leff ü neşr, hüsn-i talil, mübalağa gibi çok sayıda edebî sanata yer vermiştir. Ahmed Paşa, Sultan II. Bâyezid'in isteği üzerine yazdığı divanında, toplumun inançlarını, gelenek ve göreneklerini, giyim kuşamını, devletin yönetim şekli ve işleyişini, ekonomisini, dönemin sosyal ve kültürel olaylarını anlatırken çeşitli edebî sanatlardan yararlanmıştır. Kozmik unsurlar; şairin duygu, düşünce ve hayal süzgecinden geçerek yeniden vücut bulmuştur. Onun şiirlerinde çiçekler yeryüzünün yıldızı, felek zeberced renkli kutu, güneş narenci elbise giyip taç takan bir hükümdar yahut Fetih ayetini yazan bir hattat, hilâl şekli itibariyle külah, ay ve güneş birbirlerine göre aldığı konumla çengi andırmıştır. Şair, kelime dizileriyle adeta gökyüzünde bir köşk inşa ederken göğe ait unsurlar ona yardımcı olmuştur. Sevr (Boğa) burcunun göğe her sabah kireç taşıdığı, gökyüzü yıldızlarının da her gece çakıl taşı döktüğü, bunun yanı sıra ayın harmandan saman çektiği, felek dolabının ise ona Delv (Kova) burcu ile su döktüğü tasavvur edilmiştir. Buna göre Fatih Sultan Mehmed'in köşkünün inşasında göğe ait unsurların adeta iş birliği içinde oldukları dile getirilmiştir. Bu yönüyle divan, yıldız ilmi (ilm-i nücûm), siyaset bilimi, tarih, coğrafya, din, tasavvuf ve musiki gibi disiplinler arası bir çalışma olup sanatkârâne bir üslupla ortaya konulmuştur. Dolayısıyla bu çalışmada devlet adamı kimliğiyle de bilinen Ahmed Paşa'nın divanında kozmik âleme ait unsurlarla birlikte onun şiirlerinin anlam dünyasına inilerek şairin daha iyi anlaşılmasını sağlamak amaçlanmıştır. Şairin divanındaki şiirler, kozmik âlem bağlamında tahlil edilmeye çalışılmıştır. Hâfız-ı Şîrâzî'nin etkisiyle kozmik unsurlara yönelen şair, varlık âlemini gözlemleyerek bu âlemdeki unsurları şiirinin malzemesi yapmıştır. Böylece Ahmed Paşa'nın kozmik unsurları bir şair duyarlılığıyla gerçek ve mecâzî anlamda ele alıp, başta teşbih olmak üzere birçok sanata başvurarak âdeta kozmik bir senfoni oluşturacak tarzda işlediği sonucuna ulaşılmıştır.