Alternatif medya yaklaşımıyla Kürtçe dijital kültür-sanat dergiciliği

Alternatif medya kavramı, ana akım medyanın dışladığı, görmezden geldiği kesimlerin medya oluşumlarını tarif etmek amacıyla kullanılmaktadır. Kavramın ortaya çıkışı ise 1960'lı yılların sonlarında ortaya çıkan kimlik odaklı yeni sosyal hareketlerin neoliberal ekonomi politikalarının yarattığı yeni eşitsizliğe karşı güçlenmesi ve 1990'lı yıllarda yeni iletişim teknolojilerinin dönüştürücü etkisine dayanmaktadır. Bu bağlamda, alternatif medya, kapitalist medya piyasasında kendilerine yer bulamayan kesimlerin seslerini duyurmayı amaçlayan; katılımcı ve kolektif örgütlenme modellerine dayanan, kâr elde etmeyi amaçlamayan medya organizasyonlarını tarif etmektedir. Bu çerçevede, bu tez çalışması da Türkiye'deki ana akım medya piyasasında görmezden gelinen Kürtlerin alternatif medyasının bir parçası olan Kürtçe dijital kültür-sanat dergiciliğine odaklanmaktadır. Kürtçe yayıncılık faaliyetlerinin tarihsel arka planına bakıldığında ise Kürtçe yapılan basın-yayın faaliyetlerinin Osmanlı'nın son dönemine dayandığı görülmektedir. Bu dönemden başlayarak günümüze kadar gelen Kürtçe basın-yayın faaliyetleri, Türkiye'nin politik ikliminde yaşanan gelişmelere ve Kürtlerin etnik/ulusal hareketine bağlı bir şekilde gelişim göstermiştir. Bu anlamda, bazı tarihsel dönemlerde Kürtçenin yasaklanmasına bağlı olarak Kürtçe yayıncılık faaliyetleri de durgunluk dönemleri yaşamış, bazı dönemlerde ise yeniden ortaya çıkıp yükselişe geçmiştir. Günümüzde ise yeni iletişim teknolojilerinin alternatif medya oluşumları için sağladığı dijital ortamlar, alternatif Kürt medyasının parçası olan Kürtçe dergicilik için de faaliyet alanları olmuştur. Bu bağlamda, bu tez çalışması da alternatif medya yaklaşımıyla Kürtçe dijital kültür-sanat dergiciliğini konu almaktadır. Çalışma kapsamında, Türkiye'de dijital olarak yayınlanan Kürtçe kültür-sanat dergileri olarak sinema dergileri Temaşe ve Sînemaya Serbixwe, moda dergisi Kubar, kültür ve yaşam dergisi Çandname, edebiyat dergisi Herd ve popüler kültür dergisi Popkurd alternatif medya yaklaşımıyla incelenmiştir. Araştırma nitel yönteme dayanmaktadır. Bu kapsamda, dergilerin editörleriyle altı yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşme gerçekleştirilmiştir. Görüşme tekniğinin yanı sıra, Popkurd dergisi özelinde etnografik yöntem de kullanılmıştır. Popkurd'un son iki sayısında dergiyi çıkartan ekibe katılmam etnografik yöntemin de kullanılmasını gerektirmiştir. Fakat derginin işleyişinin daha iyi anlaşılabilmesi için, Popkurd'un ilk sayısından itibaren editörlüğünü yapan ekipten biriyle de ayrıca derinlemesine görüşme yapılmıştır. Araştırmada, Türkiye'de dijital olarak yayınlanan Kürtçe kültür-sanat dergileri Temaşe, Sînemaya Serbixwe, Kubar, Çandname, Herd ve Popkurd alternatif medya yaklaşımıyla incelenmiştir. Dergiler alternatif medya oldukları varsayımıyla analiz edilmiş, alternatif medya kriterlerine ne ölçüde uydukları işleyiş pratikleri üzerinden değerlendirilmiştir. Bu çerçevede araştırma beş temel varsayım üzerine kurulmuştur: 6. Dergiler yayımlanma amaçları itibariyle alternatif medya örnekleridir. 7. Hiyerarşik olmayan kolektif bir örgütlenme modeline sahiptirler. 8. İçerik olarak katılıma açık ve topluluğun ihtiyaçlarını merkeze almaktadırlar. 9. Kâr amacı gütmeyen bir ekonomik model benimsemeleri nedeniyle sürdürebilirlikleri sınırlıdır. 10. Kürtçe yayımlanmaları nedeniyle erişim ve katılımı genişletme olanakları sınırlıdır. Araştırma, yukarıdaki beş temel varsayıma dayanarak, Kürtçe dijital kültür-sanat dergilerinin ortaya çıkış gerekçeleri ile örgütlenme, katılım, dağıtım ve ekonomik yapılarını alternatif medya yaklaşımıyla incelemeyi, temsil olanaklarını ve sürdürebilirliklerini tartışmayı amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda aşağıdaki soruların yanıtları aranmıştır: 7. Kürtçe dijital kültür-sanat dergileri hangi ihtiyaca cevap vermektedir? 8. Dergiler nasıl bir örgütlenme yapısına sahiptir? 9. İçerik üretim süreçleri nasıl işlemekte, ne ölçüde katılıma olanak sağlamaktadır? 10. İçerik üretim, katılım ve dağıtım süreçlerinde yeni teknolojiler nasıl kullanılmaktadır? 11. Dergilerin maliyetleri nasıl karşılanmaktadır? Benimsedikleri modelin sürdürebilirlik açısından avantajları ve dezavantajları nelerdir? 12. Kürtçe yayımlanmaları erişim ve katılım açısından ne tür olanaklar yaratmakta ya da onları ne ölçüde sınırlamaktadır? Alternatif medya ve Kürtçe yayıncılık literatüründen beslenen çalışma, üç bölümden oluşmaktadır. Bu kapsamda, çalışmanın ilk bölümünde alternatif medya kavramı ve kuramları ile ilgili bir tartışma yürütülmüştür. Alternatif medya çalışmaları içinde, söz konusu medyanın nasıl isimlendirildiği ile kuramsal olarak nasıl ele alındığına dair farklı görüşler aktarılmaya çalışılmıştır. Sonrasında ise yeni toplumsal hareketler ve yeni iletişim teknolojilerinin alternatif medyayla ilişkisi, söz konusu alanlardaki teorik tartışmalar üzerinden irdelenmiştir. İkinci bölümde ise Kürtçe yayıncılığın tarihsel arka planı aktarılmaya çalışılmıştır. Bu kapsamda, Osmanlı dönemine dayanan Kürtçe yayıncılık faaliyetleri, beş dönemsel başlıkla yayınlar ve politik gelişmeler çerçevesinde tartışılmıştır. Bu tartışma sonucunda ise bu tez çalışmasının konusu olan Kürtçe dijital kültür-sanat dergiciliğinin tarihsel arka planı oluşturulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde, yöntem, örneklem ve araştırmanın sınırlılıkları belirtilmiş; araştırma kapsamında örneklem olarak belirlenen dergiler, çalışmanın varsayımları ve soruları üzerinden beş başlık altında incelenmiştir. Bu kapsamda, dergilerin ortaya çıkış gerekçeleri ile örgütlenme modelleri, içerik üretim süreçleri, erişim ve dağıtım için benimsenen yöntemler, dergilerin okunurluk oranları ve benimsenen ekonomik modeller başlıklarıyla dergiler alternatif medya yaklaşımıyla analiz edilmiştir. Bulgulara incelendiğinde, dergilerin kuruluşlarında ön plana çıkan gerekçelerin alternatif medya oluşumlarının ortaya çıkış gerekçeleri ve amaçları ile örtüştüğü gözlenmiştir. Editörler, her bir dergi için benzer şekilde, Kürtçe kültür-sanat alanındaki yayınların eksikliğine vurgu yapmış, dergileri çıkartmalarındaki temel amaçlarının bu eksikliği gidermek olduğunu belirtmişlerdir. Bu bağlamda, her bir dergi çıktığı alanla ilgili boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Dergilerin örgütlenme modellerine bakıldığında ise, gönüllülük esasına dayanan, hiyerarşik iş bölümü yerine kolektif bir yapılanmayla işleyen organizasyon biçimlerinin benimsendiği ortaya çıkmıştır. Bu bağlamda, dergilerin yayına hazırlanma süreçleri ile işletilen iş bölümü mekanizmaları birbirine benzemektedir. Dergilerin içerik üretim süreçlerinde ise benzer şekilde katılımcı pratikler ön plana çıkmaktadır. Kubar dergisi hariç, geriye kalan bütün dergilerin içerik üretim süreçlerinde birbiriyle benzer, katılımcı bir işleyişinin söz konusu olduğu tespit edilmiştir. Buna göre, dergilerin okuyucuları aynı zamanda içerik üreticisi olabilmekte, dergilerin içerik üretim süreçlerinde açık bir katılımcı sistem işletilmektedir. Bunun yanı sıra, dergilerde katılıma dair açık bir işleyiş bulunmasına rağmen, elde edilen bulgular, içerik üretim süreçlerindeki katılımın sınırlı olduğunu göstermiştir. Katılıma dair sınırlılık ise içerik üretim süreçlerinden kaynaklanmamakta, dergilerin Kürtçe dilinde yayınlanmaları okuyucunun katılımını sınırlamaktadır. Bu bağlamda, Kürtçe okuryazar kesimin azlığı dergilere katılım olanağını sınırlamaktadır. Dijital olarak yayınlanan dergiler, yeni iletişim teknolojilerin sağladığı imkanlardan yararlanmaktadırlar. Bu anlamda, dergilerin dağıtım ve erişimi için benzer yöntemler benimsenmektedir. Kubar ve Çandname dergileri ise son sayılarından itibaren ücretli erişime açıldıkları için bazı noktalarda dağıtım ve erişim için diğer dergilerden farklılık göstermektedir. Fakat özellikle sosyal medya ağları dergilerin dağıtım için kullandığı temel yöntem olarak ön plana çıkmaktadır. Bu anlamda, bütün dergiler sosyal medya hesaplarını aktif bir şekilde kullanmakta ve güncellemektedirler. Dergilerin okunurluk ve görünürlük oranlarının da birbirlerine yakın olduğu ortaya çıkmıştır. Dergilerin okunma oranları istenilen düzeyde olmamasına rağmen, söz konusu okunurluk düzeyi editörler tarafından olağan karşılanmaktadır. Editörlere göre, okunma oranlarının azlığı ve çokluğunu etkileyen temel belirleyen ise katılım süreçlerinde olduğu gibi Kürtçe okuryazar kişilerin sayıca düşüklüğüdür. Bu bağlamda, Kürtçe okuryazar kişilerin sayısının az olması dergilerin okunma oranlarını da düşürmektedir. Dergiler, gönüllülük esası üzerine kurulu olan mekanizmalara sahip oldukları için ekonomik olarak da kâr elde etmenin amaçlanmadığı modellere dayanmaktadırlar. Dergileri çıkartan ekiplerin, söz konusu bütün dergiler için herhangi bir maddi gelir elde etme beklentileri bulunmamaktadır. Bu kapsamda, Temaşe, Sînemaya Serbixwe, Herd ve Popkurd dergileri ücretsiz erişime açılmaktadır. Kubar ve Çandname ise son sayılarından itibaren ücretli erişime açılmış olsalar da bunda herhangi bir kazanç sağlamak amaçlanmamaktadır. Nitekim dergilerin satış fiyatları olarak da cüzi miktarlar belirlenmiştir. İncelenen dergilerde ciddi maliyet sorunları bulunmamasına rağmen, dergilere içerik üreten yazarlara telif ödeyememe bazı dergiler için bir maliyet sorunu olarak görülmektedir. Telif ödemeleri başta olmak üzere maliyet sorunlarının çözümü için gelir oluşturma yöntemi olarak fonlara başvurmak bir seçenek olarak görülmektedir. Çok ciddi giderlerin bulunmadığı dergilerin gönüllülük ve kısıtlı bütçelerle ayakta kalmaya çalışmaları dergilerin sürdürebilirliğini tehlikeye düşürmekte, daha geniş kitlelere ulaşmalarının önünde engel teşkil etmektedir.