Rural economy and vakif finances in sixteenth-century Anatolia: a study on Çelebi Sultan Mehmed Vakfı in Bursa, 1558-1591

Bu çalışma, Anadolu'da on altıncı yüzyıl boyunca görülen iktisadî büyümenin ve yüzyıl sonundaki buhranın dinamiklerini Bursa Çelebi Sultan Mehmed Vakfı'nın malî durumundaki yansımaları üzerinden incelemektedir. İncelemenin ana kaynağı, bahsedilen vakfın gelir ve giderlerinin kaydedildiği yıllık muhasebe defterleridir. 1558-1591 yılları arasında düzenli bir seri halinde devam eden bu defterler, vakfın maliyesinin yanı sıra daha geniş ölçekteki eğilimleri yansıtan ekonomik değişkenler hakkında da detaylı bilgi içermektedir. Bu sayede vakfın köylerindeki tahıl üretimi, Bursa'da önemli sayıda gıdanın fiyatları ve köylülerin vergi yükümlülükleriyle alakalı devamlılık arz eden istatistik dizilerinin elde edilmesi mümkün olmuştur. Çalışmanın ana gövdesini, kaynakların kullanılmasında karşılaşılan metodolojik sorunların tartışılmasıyla bu nicel verilerin tafsilatlı bir dökümü ve yorumlanması oluşturur. Bu çalışmanın ana savı Bursa Sultan Mehmed Vakfı'nda gözlendiği biçimiyle on altıncı yüzyıl sonu iktisadî krizinin esas sebeplerinin kırdaki ekonomik gelişmelerde aranması gerektiğidir. 1570'lerin ikinci yarısından itibaren artan nüfus baskısı ve birbirini izleyen kötü hasat yılları, köylüleri geçimlik üretime dönmeye zorlamış ve gıda fiyatlarında genel bir artışı tetiklemiştir. Fiyat artışı ve üretimdeki düşüşe bağlı vergi kayıpları ise iktisadî artığa el koyan sınıfların gelirlerinde azalmaya neden olmuştur.