Anadolu Selçuklu uç beyliğinden müstakil beyliğe geçiş sürecinde Batı Anadolu'da siyasi oluşumlar ve meşruiyet arayışları (1261-1350)

Anadolu Selçuklu Devleti'nin Bizans sınırında bulunan uç Türkmen Beyliklerinin 1261-1350 tarih aralığında bir devlet yapılanması yönünde yaşadıkları değişim ve siyasî alandaki meşruiyet arayışları bu araştırmanın konusunu oluşturmaktadır. Konu edilen uç beylikleri, Kastamonu'dan Antalya iline doğru inen hattın etrafında iki sıra halinde yer almaktadır. İlk sırada kuzeyden güneye, Çobanoğulları, Osmanoğulları, Germiyan, Hamid ve Eşrefoğulları; ikinci sırada denizci beylikler: Karesi, Saruhan, Aydın ve Menteşeoğullarıdır. Görünürde Selçuklunun vasalı pozisyonunda bulanan söz konusu beylikler, merkezi yönetimin kontrolünden uzak uçlarda olmanın getirisiyle büyük oranda hareket serbestliğine sahiptir. Beyler, 1261'de Bizans sınır savunma hattının çöküşünden faydalanarak batı yönlü fetih hareketini başlatır. Ele geçirdikleri bölgelerin fetih hakkından dolayı kendilerine ait olması Türkmenlerin yaşadıkları topraklara olan "aidiyet duygusunu" güçlendirir. Beyliklerin, 1256 sonrası Anadolu'da artan İlhanlı baskısına karşı direniş pozisyonuna geçmelerinde bu aidiyet duygusunun etkisi büyüktür. Selçuk-İlhanlı idaresine yönelik başlatılan ayaklanmalarda Türkmen beyleri ve aşiretleri ön saflarda yer alır ve gerçekleşen her bir isyanın sonunda elde ettikleri kazanımlar, beylikleri tam bağımsızlığa bir adım daha yaklaştırır. Verdikleri mücadeleyle adlarını duyuran beylikler, Selçuk-İlhanlı otoritesinin Anadolu'dan kademeli bir şekilde silinmesiyle birlikte müstakil olarak ortaya çıkarlar. Diğer taraftan beylere bulundukları makama "irsen sahiplik" (babadan oğula intikal) ve ellerinde tuttukları topraklar üzerinde de "tam hakimiyet" kazandıran Türk aşiret kaidelerinin yeni argümanlarla desteklenmesi gerekir; çünkü dönemin siyaset anlayışı bunu gerektirmektedir. Bu aşamada Batı Anadolu Beyliklerinin içeride ve dışarıda kabul görmek adına giriştikleri eylemlerin izini sürebilmek tezin yazılış amacını oluşturmaktadır. Zamana ve coğrafyaya etkisi yadsınamaz İslâm siyaset geleneğinden gelen dönemin hilafet makamının onayı, cihat/gazâ ve dinî zümrelerle yakın ilişki gibi inanç esaslı enstrümanların, varlıklarına meşruiyet arayışındaki Batı Anadolu Beyliklerine olan etkisi ve katkısı çalışmanın çıkış noktasıdır. İlaveten bir Müslüman-Türk hükümdar kimliğine bürünen beylerin ülkelerinde ortaya koydukları tüm sosyo-kültürel faaliyetlerin, meşruiyet edinimi ve saltanat inşasında tamamlayıcı unsurlar olarak nasıl önem kazandığının altı çizilmiştir.