Antalya bölümünde meteorolojik ekstremler ile bitkisel fenoloji-verim arasındaki ilişkiler ve iklim değişikliği algısı

Küresel iklim değişikliği, Yerküre'nin her bölgesinde farklı şekillerde tecrübe edildiği gibi; insanoğlunun binlerce yıldır yaşadığı Akdeniz Havzasını daha fazla etkileyerek bir sıcak nokta haline getirmiştir. Artan sıcaklık değerleri, bölgedeki ekstrem hava olaylarının sayısı, sıklığı ve şiddetini artırarak; doğal ve beşeri sistemler üzerinde yoğun bir baskı kurmuştur. Bu doğrultuda Türkiye'nin Akdeniz Bölgesi-Antalya Bölümü'nde, 1980-2019 yılları arasında sıcaklık ve yağış ekstremleri ile bitkisel fenoloji, verim ve arazi kullanımı arasındaki ilişkiler ve bölgedeki iklim değişikliği algısı araştırılmıştır. Sıcaklık ve yağış ekstremlerindeki zamansal gelişimi belirlemek amacıyla toplam 30 adet indis incelenmiş; homojenlik analizi için PMF-test; eğilim analizleri için Modified Mann-Kendall ve Sen's Slope; mekansal analizler için enterpolasyon teknikleri ve kuraklık analizleri için SPEI yöntemleri kullanılmıştır. Ortalamalardan ziyade ekstrem hava olayları ile bitkisel fenoloji ve ürün verimi arasındaki ilişkiler, Pearson korelasyon analizleri ile incelenmiştir. Arazi örtüsündeki değişimler haritalanmış; iklim değişikliğinin tarımsal araziler üzerindeki etkileri, çiftçi ve ziraat mühendislerinin iklim değişikliği algıları; arazi çalışmaları, anket, mülakat ve gözlem yöntemleri ile belirlenmiştir. Analizler sonucunda bölgedeki sıcaklık artışlarındaki ilk kırılmanın 1990, ikinci kırılmanın ise 2010'lu yılların başında yaşandığı tespit edilmiştir. Küresel ölçekte yaklaşık 1°C artmış olan sıcaklıkların; 1980 yılından itibaren bölgede ortalama 2°C arttığı belirlenmiştir. Buna bağlı olarak ortalama yaz sıcaklıklarında yaklaşık 5°C, maksimum sıcaklıklarda 2.4°C ve minimum sıcaklıklarda ise 4°C'ye varan istatistiksel açıdan anlamlı sıcaklık artışları tespit edilmiştir. Sıcak hava dalgaları, sıcak gün ve geceler artarken; donlu günler, soğuk gün ve geceler azalmıştır. Bölgede mevsimsel yağış değişkenliği artmış; ekstrem yağışlar, özellikle Teke yarımadasının Akdeniz'e bakan kıyı ve yüksek kesimlerinde anlamlı artış eğilimleri sergilemiştir. Bölgedeki dolu yağışlarının, sıcaklıklarda ikinci kırılmanın yaşandığı özellikle 2010 yılından itibaren arttığı tespit edilmiştir. Kıyı şeridindeki bölgeler, nemli olma eğilimindeyken; iç kesimlerde artan şiddetli ve uzun süreli kuraklık olayları nedeniyle hidrolojik kuraklık riskinin arttığı tespit edilmiştir. Meteorolojik ekstremlerin ile yıllık tahıl verimi arasındaki anlamlı korelasyon katsayıları -0.48 ile 0.38 arasında değişirken; ekstremler, verimdeki varyansların %12-23'ünü açıklamaktadır. Yıllık portakal verimi için anlamlı korelasyon katsayıları -0.76 ile 0.87 arasında değişirken; ekstremler, verimdeki varyansların %57-75'ini açıklamaktadır. Yıllık zeytin verimi için anlamlı korelasyon katsayıları -0.63 ile 0.70 arasında değişirken; ekstremler, verimdeki varyansların %39-49'unu açıklamaktadır. Anlamlı korelasyon ilişkileri, genel olarak tahılların tohum gelişim ve başaklanma evrelerinde (kış, ilkbahar ayları); meyvelerin ise çiçeklenme ve meyve gelişim evrelerinde (ilkbahar, yaz ayları) tespit edilmiştir. Artan sıcaklık, kuraklık şartları ve yoğun tarımsal sulama faaliyetleri, iç kesimlerdeki su kaynaklarında ciddi seviye düşüşlerine neden olurken; aşırı göç ve şehirleşmenin de kıyı kesimlerde arazi örtüsünü yoğun şekilde değiştirdiği belirlenmiştir. Saha çalışmalarının ortak sonuçlarına göre; sıcaklık artışına bağlı olarak zirai hastalık ve zararlıların arttığı, ekim-hasat süresinin daraldığı ve verim kayıplarının arttığı; yağışlarda genel bir azalma olduğu, fakat yağış değişkenliği ve şiddetinin arttığı; kuraklık, bilinçsiz tarımsal sulama ve kaçak sondajlar sebebiyle yeraltı su seviyelerinin azaldığı; genel olarak ekstrem hava olaylarının sıklığı ve şiddetinin arttığı katılımcılar tarafından belirtilmiştir.