Antalya ili örtü altı domates yetiştiriciliğinde sorun olan canavar otunun mücadelesinde tuzak bitkilerden yararlanma olanaklarının araştırılması

Canavar otu (Phelipanche ramosa/ Phelipanche aegyptiaca) domateste verim ve kalite kayıplarına sebep olan tam parazit bir yabancı ottur. Dünyada olduğu gibi ülkemizde de canavar otları ile mücadelede mekanik, fiziksel, kimyasal ve biyolojik mücadele yöntemleri uygulansa da bunların hiçbiri tek başına yeterli olamamaktadır. Farklı tuzak bitkilerin kullanımı canavar otu popülasyonunu azaltmada kullanılmaktadır. Bu tezde canavar otunun sorun olduğu Elmalı, Kaş (Antalya) ve Çavdır (Burdur) ilçeleri domates seralarında survey çalışmalarıyla canavar otu yoğunlukları tespit edilmiş ve canavar otuna karşı arpa (Hordeum vulgare L.), buğday (Triticum aestivum L.), yulaf (Avena sativa L.), keten (Linum usitatissimum L.) ve fiğin (Vicia sativa L.) tuzak bitki olarak kullanımı araştırılmıştır. Denemeler petri, hidroponik, saksı ve arazi denemesi olarak 4 aşamada yürütülmüştür. Petri denemeleri için tuzak bitkilerden kök eksudatları elde edilmiş ve canavar otu tohumlarına uygulanarak tohum çimlenme oranları belirlenmiştir. Hidroponik denemelerde tuzak bitkiler ve domates kök kaplarına yerleştirilerek kontrollü koşullarda 21 gün süreyle yetiştirilmiş ve çimlenen tohum ve oluşan tüberkül sayıları belirlenmiştir. Saksı denemelerinde canavarotu ile bulaştırılmış toprakta önce tuzak bitkiler arkasından domates bitkisi yetiştirilmiştir. Canavar otu çıkışlarından sonra dal sayıları, biyokütle ve domates bitki boyu kök-gövde biyokütle parametreleri alınmıştır. Arazi denemesi Elmalı ilçesi Akçay köy 'ünde canavarotu ile yoğun bulaşık bir domates serasında tesadüf blokları deneme desenine göre 3 tekerrürlü olarak kurulmuştur. Parsellerde tuzak bitkiler ekildikten 50 gün sonra toprağa karıştırılarak domates dikimi yapılmıştır. Canavar otu görüldükten 15 gün sonra ilk sayımlar yapılmış ve 15 gün aralıklarla 5 kez gözlem alınmıştır. Survey çalışmalarında toplam 47 serada 114 da alanda survey çalışması yapılmış ve toplam 30 serada ve 80 dekar alanda canavar otuna (P. aegyptiaca ve P. ramosa) 'rastlanmıştır. Canavar otlarının rastlama sıklığı %63,82, genel kaplama alanı %13,44, özel kaplama alanı %21,06 olarak bulunmuştur. Üç ilçedeki ortalama yoğunluk ise 20,71 adet/m² bulunmuştur. Petri denemesinde en yüksek çimlenme oranı %51,75 ile keten kök eksudatlarından elde edilmiştir. Bunu arpa (%40,25) takip etmiştir. Hidroponik denemelerde ise yine en çok çimlenme %59,83 ile ketende olmuştur. Kullanılan diğer bitkiler arasında çimlenme açısından istatistiki olarak fark bulunmamıştır. Ayrıca bu denemede domates hariç diğer bitkilerin köklerinde tüberkül oluşmadığı için hiçbirinin canavar otunun konukçusu olmadığı görülmüştür. Saksı denemesinde ise keten bitkisi canavarotu dal sayısını %74,2 azaltarak en yüksek etkiyi göstermiştir ve bunu %40,6 oranıyla arpa takip etmiştir. Arazi denemesinde ise tuzak bitkilerin canavar otuna önemli bir etkisi tespit edilememiştir. Bunda denemenin bir yıl olmasının ve çimlenmeyi stimüle edecek miktarda eksudatın toprakta birikmemesinin etkili olduğu düşünülmektedir. Sonuç olarak canavar otu probleminin olduğu domates yetiştiriciliği yapılan alanlarda domates dikim öncesi tuzak bitki olarak keten veya arpanın birkaç yıl üst üste kullanılmasının toprakta bulunan canavar otu tohum bankasının azaltılmasında etkili olabileceği öngörülmektedir.