Osmanlı Akdenizi'nde bir Türkmen-Alevî cemâati: Mikro-târih, nüfus ve iskânıyla Aydın vilâyeti'nde Tâife-i Tahtacıyân (19. yüzyılın ilk yarısı)

Bu tezin amacı, 19. yüzyılda Osmanlı Akdenizi'nin Aydın Vilâyeti kısmında yaşam süren Kızılbaş/Alevî inanç-eğilimli Tahtacı Türkmenleri sosyo-ekonomik uzamda incelemektir. Söz konusu gaye doğrultusunda, 19. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu hakkında bilgi üretebilmek için kullanılabilecek en kıymetli arşiv kaynaklarından ikisi temel alınmış, çalışma bu belgeler vasıtasıyla inşa edilmiştir. Bahsedilen bu iki belge türünden ilki Nüfûs Defterleri, ikincisi ise Temettu'ât Defterleri'dir. Aydın Vilâyeti için tespit edilen Osmanlı Müslim Nüfûs Defterleri, bölgedeki Tahtacılar hakkında demografik, toponomik ve onomastik düzlemde ad, lakap, ailevî hiyerarşideki konum, meslekî nitelik, yaş, doğum tarihi ve ait olduğu kabile gibi pek çok açıdan veri aktarır. Çalışmada bu defterlerden 2906, 2966, 3117, 3143, 2973, 3076 ve 2991 numaralı yedi âdeti kullanılmıştır. Aydın Vilâyeti'nde yaşayan Kızılbaş-Alevî Osmanlı Tahtacıları'nın iktisâdi doğasını tasavvur edebilmek için ise Temettu'ât Defterleri'ne başvurulmuş, tezde bu arşiv vesikası türüne ait 2606, 1808 ve 2446 numaralı üç tanesi değerlendirilmiştir. Ayrıca Osmanlı Arşivleri'nin Aydın, İzmir, Muğla ile çevresine yayılan Tahtacılar hakkında ürettiği farklı arşiv belgeleri, yukarıda bahsettiğimiz iki ana belge malzemesini desteklemek maksadıyla kullanılmıştır. Çalışma nesnesine mikro-tarihsel bir perspektifte yaklaşan bu tez, bölgesel ölçekte dar bir konuma odaklanmıştır. Bu açıdan Ege Tahtacıları'nın Osmanlı Akdenizi'nde ifade ettiği kültürel anlam ve sosyo-iktisâdî boyutu derinlemesine çözümlemeye gayret etmiştir. Neticede 19. yüzyıl Osmanlı belgelerine dayanarak, 26 farklı iskân bölgesinde Tahtacı varlığı saptanmıştır. Aydın Vilâyeti Tahtacıları'nın yerleşim stilleri, sosyo-kültürel statüleri, nasıl isimler tercih ettikleri, tipolojik açıdan ne tür bir ten rengi ve sakal/bıyığa sahip oldukları; ne tür konutlarda yaşadıkları veya ailevî noktada nasıl dağılım sergiledikleri ayrıca sorgulanmış, bu problematiklere yanıtlar verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Osmanlı Alevîliği, Tahtacılar, İskân, Aydın Vilâyeti, Nüfûs Defteri, Temettuât Defteri