Antik kent yerleşmelerinde fiziki ortam özelliklerinin rolü: Stratonikeia örneği

Bu tez çalışması, Stratonikeia teritoryumunun Dipsiz Çayı Havzası'nda antik dönem yerleşmelerinin doğal ortam koşullarıyla olan ilişkilerini coğrafi arkeoloji (jeoarkeoloji) perspektifinden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Holosende meydana gelen doğal ortam değişimleri antik dönem toplumlarında farklı yerleşme desenleri oluşturmuştur. Bu çalışmada Doğal ortam koşulları ile kültürel süreçlerin uzun dönemli etkileşimi farklı yöntemlerle incelenmiştir. Tezde SYM, MGM, HGM ve MTA verileri kullanarak tematik haritalar üretilmiş, sınıflandırmalarla elde edilen raster katmanları ESDA yöntemleri kullanılmıştır. ESDA analizleri kullanılarak havza içerisinde 20 farklı antik dönem yerleşmelerinin dağılımları test edilerek doğal ortam ile etkileşimi değerlendirilmiştir. Dipsiz Çayı Havzasında dönemsel yerleşim dağılımı rastlantısal olarak gelişmemiş her dönemin kendi sosyoekonomik ve politik nedenleri fiziki coğrafya ortamıyla uyumluluk göstermektedir. Stratonikeia teritoryumunun yerleşim deseni doğal ortam bakımından mikro ölçekte değişkenlik göstermektedir. Mikro ortam düzeyinde yapılan incelemeler kapsamında Stratonikeia antik kentindeki 6 yapıya ait stratigrafik kesitlerin tane boyu dağılımları hidrometre yöntemiyle belirlenmiştir. Helenistik dönemde kurulan kent yüksek enerjili birikim ortamından günümüze dengeli birikim ortamına evrilmiştir. Dendroklimatoloji analizleri kapsamında havza içerisinde farklı mikro topografya ortam koşullarına sahip 12 adet Kızılçam (Pinus brutia) ağaçlarından artım kalemleri, Stratonikeia antik kenti içerisinde restorasyonu başlayan 5 farklı yapıdan ahşap dilimleri alınmıştır. Analiz sonucunda havzanın iklim sinyalleri belirlenerek 1852-2025 yılları arası iklim trendi belirlenmiştir. Havza genelinde nemli-yağışlı ortam koşullarından nemli ancak görece daha düşük yağışlı, ılıman iklim koşullarına geçilmiştir. Bu çalışma kapsamında elde edilen bulgular, Dipsiz Çayı Havzası ve Stratonikeia antik kentinde yerleşimlerin dağılımının çoğu dönem için rastlantısal bir mekânsal düzen sergilediğini, ancak Post-Antik dönemde belirgin bir dağınık yerleşim deseni ortaya çıktığını göstermektedir. Doğal ortam bileşenleri, sedimanter süreçler ve dendroklimatolojik iklim sinyalleri birlikte değerlendirildiğinde, yerleşimlerin tek bir belirleyici faktöre bağlı kalmaksızın, çevresel koşullara duyarlı ve zamansal olarak değişken mekânsal stratejiler geliştirdiği sonucuna ulaşılmıştır. Tezde kullanılan mekânsal analiz yöntemleri, sedimantoloji ve dendroklimatoloji analizleri coğrafi arkeolojinin gelişimine önemli katkılar sağlamıştır. Anahtar Kelimeler: Coğrafi arkeoloji, mekânsal analiz (ESDA), sedimantoloji, dendroarkeoloji, stratonikeia.