Evrensel temel gelirin Türkiye'de uygulanabilirliği: Kurumsal iktisat tarafından bir bakış

Bu doktora tezi, Evrensel Temel Gelirin (ETG) Türkiye'de uygulanabilirliğini kurumsal iktisat perspektifinden inceleyen kapsamlı ve disiplinler arası bir analiz sunmaktadır. Çalışma, artan gelir ve fırsat eşitsizliği, teknolojik işgücü dönüşümü, güvencesiz çalışma biçimleri ve mevcut sosyal yardım rejiminin koşullu, parçalı ve yüksek işlem maliyetli yapısının yarattığı kurumsal kısıtlar bağlamında ETG'yi alternatif bir refah kurumu olarak ele almaktadır. ETG'nin kurucu ilkeleri olan evrensellik, bireysellik, koşulsuzluk, makul düzey ve periyodiklik kavramları kuramsal olarak ayrıştırılarak, bu modelin hem sosyal haklar rejimi hem de refah devletinin kurumsal mimarisi açısından nasıl dönüştürücü bir nitelik taşıdığı ortaya konmaktadır. Tezin tarihsel-kuramsal bölümü, ETG düşüncesinin dört ana dalga boyunca şekillenen entelektüel gelişimini incelemekte; Paine ve Spence'in doğal kaynak temelli hak anlayışından Friedman'ın negatif gelir vergisi önerisine, Martin Luther King Jr.'ın gelir güvencesine dayalı eşitlik vizyonuna ve güncel BIEN hareketine uzanan geniş bir teorik çerçeve sunmaktadır. İzleyen bölümde Manitoba, Finlandiya, Stockton, Kenya ve Gyeonggi deneyleri, metodolojik tasarım, kurumsal bağlam ve sonuçlar açısından karşılaştırmalı olarak analiz edilerek ETG'nin istihdam davranışları, psikolojik iyilik hali, eğitim, sağlık, toplumsal katılım ve bürokratik etkinlik üzerindeki etkileri çok boyutlu biçimde değerlendirilmiştir. Kuramsal sentez kısmında North'un işlem maliyetleri yaklaşımı, Ostrom'un kolektif eylem ve yönetişim ilkeleri ve Acemoğlu–Robinson'ın kapsayıcı/dışlayıcı kurumlar ayrımı ETG'nin uygulanabilirliğiyle ilişkilendirilerek tezin teorik altyapısı güçlendirilmiştir. Türkiye odaklı bölüm ise mevcut sosyal yardım mimarisindeki kurumsal boşlukları, işgücü piyasası kırılganlıklarını, aile içi güç dengelerini ve siyasal-ekonomik yapıyı dikkate alarak ETG'nin potansiyel etkilerini kapsamlı şekilde değerlendirmektedir. Çalışma, sonuç olarak ETG'nin Türkiye'de yoksulluğu azaltma, toplumsal eşitliği güçlendirme, kurumsal etkinliği artırma ve ekonomik güvenliği sürdürülebilir biçimde tesis etme potansiyeline sahip olduğunu ortaya koymakla birlikte; aşamalı geçiş, pilot uygulamalar, hukuki uyumlaştırma ve yönetişim reformlarını içeren çok katmanlı bir politika yol haritası önermektedir.