Aşiret yapısı bağlamında yaşlılığın inşası ve yaşlıların sosyal statüleri üzerine bir araştırma: Ağrı-Doğubayazıt örneği

Bu çalışmada, aşiret bağlamında yaşlılığın inşası ve yaşlıların sosyal statü durumları ele alınmaktadır. Çalışmanın amacı, gelenekselden modernliğe geçişle birlikte aşirette yaşlılık olgusunun nasıl inşa edildiğini, aşiret yapısının nasıl değişime uğradığını ve buna bağlı olarak yaşlıların sosyal statülerinin zaman içinde nasıl şekillendiğini ortaya koymaktır. Her toplumda olduğu gibi aşiretlerde de yaşlılığın inşası ve yaşlıların sosyal statüleri, aşirete özgü olan dinamikler ve değerler bağlamında şekillenmektedir. Yaşlılık, yalnızca biyolojik bir süreç değil, aynı zamanda kültürel ve toplumsal bağlamda belirlenen bir olgu olarak değerlendirilmektedir. Bu doğrultuda, aşirette yaşlıların statüsü; kır-kent, cinsiyet, sosyal roller, bakım ve kuşaklararası ilişkiler gibi temel alanlar üzerinden belirlenmeye çalışılmaktadır. Çalışmanın bu amaçları doğrultusunda, Doğubayazıt ilçe merkezinde yaşayan 40 aşiret mensubu bireyle nitel araştırma kapsamında görüşmeler geçekleştirilmiştir. Aşiret mensuplarıyla yapılan görüşmelerden elde edilen veriler, gözleme dayanan bulgularla da desteklenmiş ve tematik analiz tekniğiyle analiz edilmiştir. Bu analiz sonucunda, aşiretle ilgili olarak "Aşiretin sosyal ve kültürel kodları: atfedilen anlamlar ve tanımlar" ile "Geleneksellik ve modernlik karşıtlığında aşiret" olmak üzere 2 ana temaya; yaşlıların statüsü ile ilgili olarak ise "Aşirette yaşlılığın inşası", "Kır-kent bağlamında yaşlıların sosyal statüsü ve rolleri", "Sosyal statü bağlamında yaşlıların konumu", "Aşirette roller bağlamında yaşlıların statüleri" ve "Kuşak ilişkileri bağlamında yaşlıların sosyal statü durumları" olmak üzere 5 ana temaya ulaşılmıştır. Bu temalardan ulaşılan bulgulara göre aşiretler yapı ve değerler bağlamında dönüşüme uğrayarak modern formlara bürünmüşlerdir. Aşiretteki bu dönüşümle beraber yaşlıların sosyal statüleri de zaman içinde değişime uğramıştır. Modernleşmeyle doğrusal olarak değişen yaşlıların statüleri, geleneksel aşiretlerde yüksekken modern aşiretlerde azalma eğilimine geçmiştir. Geleneksel aşiretlerde yaşlıların statüleri bilgi, tecrübe, soy, onur ve arabuluculuk gibi karizmatik özellikler tarafından belirlenmiştir. Bu özellikleri haiz olan yaşlılar, aşirette daha yüksek statülere sahip olmuşlardır. Modernleşmeyle artan kentleşme ve teknoloji, aşirette yaşlıların sahip oldukları otoriteyi kısıtlamıştır. Kırsal aşiretlerde geniş ailenin sunduğu destek, yaşlıların bakımını kolaylaştırıp statülerini güçlendirirken kentteki çekirdek aile yaşlıların konumu zayıflatmıştır. Aşirette cinsiyet bağlamında yaşlı erkeklerin yaşlı kadından daha yüksek statüye sahip olduğu gözlemlenmiştir. Sonuç olarak, aşiret bağlamında yaşlıların statüleri zaman içinde azalsa da yaşlılar günümüzde hâlâ kolektif hafızanın taşıyıcıları olarak görülmekte ve buna bağlı olarak aşiret içinde merkezi konumlarını korumaktadırlar.