Ateizmin İslam düşüncesindeki karşılığı: Dehriyye

Arapçada "mutlak zaman" anlamına gelen dehr kökünden türetilen Dehriyye kavramı, İslâm düşüncesinde ateist ve materyalist eğilimleri nitelemek için kullanılmaktadır. İslâm düşünce tarihi içerisinde Aristo felsefesini temel almış olan Meşşâiyye hareketi veya mistik tecrübeyi temel alan İşrâkiyye hareketi gibi sistemleşmiş bir Dehriyye akımının teşekkül etmemiş oluşu, bu konunun tarihi açıdan ele alınmasını zorlaştırmaktadır. İslâm tarihi içerisinde gelişen ilhâd hareketleri ve aldıkları şiddetli tepkiler Dehriyye kavramı için yapılmış olan tanımları yer yer genişletmiş ve sınırlarını belirsiz kılmıştır. Ayrıca inkâra yol açabileceği düşüncesiyle materyalist olmayan bazı görüşler de dehrî olarak kabul edilmiştir. Kaynaklarda ayırt edici bir Dehriyye tanımından ziyade bir kişiyi veya düşünceyi dehrî saymaya yetecek tanımlar bulunmaktadır. Çalışmamızda bu belirsizliği giderebilmek amacıyla öncelikle ateizm kavramına değinilmiştir. Daha sonra ateizmin tarihi, felsefe dönemlerine uygun biçimde Antik Çağ, Orta Çağ, Yeni Çağ ve Modern Çağ olmak üzere dört başlık altında incelenmiştir. Ateizmi anlattıktan sonra Dehriyye ve dehrî kavramları, İslâm ve Pehlevî literatürlerine göre incelenmiştir. Dehrî kavramının klasik ve modern kaynaklarca nasıl ele alındığı incelenerek dehrî dini grup ve mezhepler tespit edilmiştir. Son olarak tespit edilen dini grup ve mezhepler hakkında, İslâm mezhepleri tarihi ilkelerine uygun olarak bilgiler verilmiş bu grupların Dehriyye ile ilişkilerine değinilmiştir.