Atsız Dönemi Harezmşahlar tarihi (1128-1156)

Hârizmşâh Kutbüddîn Muhammed'in ölümü sonrası yerine oğlu Atsız, Sultan Sencer'in menşuru ile Hârizmşâh olarak atandı. Atsız veliahtlığı sırasında babasına vekil olarak iki yılda bir Merv'e, hürmetlerini arz etmek üzere Sultan Sencer'in yanına giderdi. Atsız ilk zamanlarda Sultan Sencer'e karşı tam bir sadakat ile hareket etti ve onun birçok seferine katıldı. Bu seferlerden biri olan Maveraünnehir ve Irak Selçuklu Devleti üzerine yapılan seferlerde önemli bir rol oynadı. Ancak Gazne seferinde Sultan Sencer'in kendisine karşı soğuk davranışından rahatsız oldu. Bu durumu Merv sarayındaki rakiplerinin tahriklerine bağlayan Atsız'ın metbûsuna olan sadakati sarsıldı. Gazne seferi sonrası Hârizm'e dönen Atsız, takip ettiği iç ve dış siyasette doğrudan doğruya, Büyük Selçuklu Sultanı Sencer'e karşı cephe aldı. Atsız'ın politikasındaki değişikliği fark eden Sultan Sencer onun Cend ve Mangışlak gibi önemli yerleri ele geçirmesi sebebiyle ordusuyla Hârizm üzerine sefere çıktı ve Atsız'ı mağlup etti. Sencer Hârizm'i yeğeni Melik Süleymanşah'a vererek Merv'e döndü. Sencer'in bölgeden ayrılmasını fırsat bilen Atsız, Hârizm'e yeniden hâkim olup Buhara'yı istilâ etti. Ancak Sultan Sencer'in, Mâverâünnehir'i tehdit eden Karahitaylar'a karşı sefer hazırlığı yaptığı sırada Atsız ani bir kararla Sultan Sencer'e itaatini bildirdi. Sultan Sencer'in Katavân çölünde Karahitaylar'a mağlup olmasından sonra Atsız yeniden isyan ederek Selçuklulara ait bölgeleri ele geçirmek düşüncesiyle Horasan'ı istilâ etti. Bunun üzerine Sultan Sencer ikinci defa Hârizm seferine çıkarak Atsız'ı itaatine aldı. Atsız, Sultan Sencer'i bir suikast ile öldürtmeyi planladı. Ancak bunu haber alan Sultan Sencer, üçüncü Hârizm seferine çıkarak Atsız'ı tekrar olarak mağlup etti. Hârizmşâh Atsız bağımsız olmak için tüm çabalarına rağmen Büyük Selçuklu sultanına bağlı bir vali olarak öldü. Atsız akıllı, cesur, enerjik, gayretli ve dirayetli bir şahsiyet idi. Bitmez tükenmez bir enerjiye sahip olan Atsız, katıldığı muharebelerde başarılar kazanan cesur bir komutan, halkın sevdiği bir idareci ve zeki bir siyasetçi idi. Aynı zamanda bir şair olan Atsız'ın, Farsça birçok şiiri vardı, meclislerinde her zaman şâir ve edipler bulunurdu.