Avrupa ülkelerinde entegre nehir restorasyonu yaklaşımlarının incelenmesi ve İstanbul Ayamama deresi vaka analizi

Nehir ve derelerin restorasyonu ekolojik, fiziksel, mekânsal ve yönetimsel çeşitli stratejinin bir araya gelmesinden oluşur. Bu stratejiler, bozulmuş akarsuların doğal koşullarının tekrardan kazanılması, aynı zamanda taşkın kontrolünün sağlanması, biyolojik çeşitliliğin arttırılması, rekreasyon ve eğlence alanlarının oluşturulması, tarımsal faaliyetler, peyzajın düzenlenmesi, su kirliliğinin önlenmesi ve su kalitesinin düzenlenmesi gibi pek çok konuları destekler. Nehirlerin doğal koşularını geri getirmek, nehir sistemlerinin dayanıklılığını arttırır, sürdürülebilir, birden çok fonksiyona sahip sistemlerin oluşturulmasını sağlar. Eski nehir restorasyonu yaklaşımları yerini, entegre, sürdürülebilir, ekolojik, birden çok disiplinin ve proje faydasının bir arada düşünüldüğü, sadece nehir veya dere sisteminden çok tüm havzanın dikkate alındığı bir yaklaşıma bırakmıştır. Bu yaklaşımların iyi anlaşılması ve benimsenmesi, nehir restorasyonu projelerinin planlanması ile ilgili süreçlerin doğru tayin edilmesi ve uygulanması, projenin başarısını doğrudan etkiler. Nehir ve dere restorasyonu projelerinin planlama aşamasında, problemlerin doğru tayin edilmesi, proje ile ilgili paydaşların ve politikaların doğru tespit edilmesi, biyolojik ve fiziksel süreçleri içine alan hidrolojinin, katı madde dinamiklerinin ve su kalitesinin doğru anlaşılması, proje amaçlarının ve hedeflerinin belirlenmesi, araştırma analizleri ve etüdlerin yapılması, alternatif çözüm önlemlerinin kıyaslanması ve değerlendirilmesi, belirsizlik ve risk faktörlerinin tayin edilmesi, deneyimli uzman ve takımların oluşturulması gerekmektedir. Planlama süreçlerinde elde edilen verilere göre proje tasarımının ve hesaplarının doğru yapılması, bu tasarımların proje uygulama aşamasında hayata geçirilmesi ve proje sonunda izleme ve yönetim süreçlerinin doğru yapılması gerekmektedir. Proje tamamlandıktan sonraki izleme ve yönetim süreçleri projenin bakım aşamalarına yardımcı olacak ve daha sonraki projelere örnek olacaktır. Bu çalışmanın amacı; nehir ve dere gibi akarsu sistemlerinin restorasyonunda göz önünde bulundurulması gereken yeni entegre yaklaşımların anlaşılması ve benimsenmesi, Avrupa'da günümüzde yapılan restorasyon projelerindeki yaklaşımların incelenmesi ve Ayamama Deresi'nde bu yaklaşımların benimsenmesi için vizyon oluşturmak, restorasyon projelerinin planlama, tasarım, uygulama, izleme ve yönetim süreçlerinin tayin edilmesi ve bu süreçlerin İstanbul Ayamama Deresi vaka analizi çalışmasında uygulanmasıdır. Bu çalışmada, Avrupa ülkelerinde güncel olarak yapılan restorasyon çalışmaları ve vaka analizlerine yer verilmiştir. Avrupa ülkelerinde özellikle nehir restorasyonu konusunda çevrenin ve türlerin korunmasını amaçlayan pek çok yatırım, fon, ve ortaklık oluşturulmakta, pek çok politika izlenmekte, tanıtım projelerine yer verilmektedir. Geçmişten bugüne nehirlerin nasıl değiştiğinden, geçmişte yapılan hataların neler olduğundan ve yeni yaklaşımların nasıl olduğundan bahsedilmiştir. Yapılan projeler; taşkın korunması, su kalitesinin düzenlenmesi, tarımsal faaliyetlerin düzenlenmesi, çevre düzenlemesi, peyzaj, bitki örtüsünün arttırılması, biyolojik çeşitliliğin arttırılması gibi pek çok konuya hizmet etmektedir. Eski derelerin ve nehir kollarının canlandırılmasını ve nehir yataklarına tekrardan bağlanmasını, nehir kanallarının genişletilmesini, eski kıyı koruma yapılarının kaldırılmasını, eski gereksiz hidrolik yapıların kaldırılmasını, nehrin doğal dinamiklerinin geri kazandırılmasını hedefleyen projeler yapılmıştır. Taşkın yatakları tekrardan düzenlenmiş, pek çok su kütlesi nehir yatağına tekrar kazandırılmıştır. Katı madde kontrolü, su kalitesinin düzenlenmesi ve atık su yönetimi konularında ciddi çalışmalar yapılmıştır. Balık merdivenleri inşa edilmiş, pek çok balık türü ve sucul canlılar nehirlere geri döndürülmüştür. Göçmen kuşlar, yabani ve nesli tükenmekte olan hayvanlar için doğal yaşam alanları oluşturulmuş, biyolojik çeşitlilik arttırılmıştır. Çeşitli yasalara, eylem planlarına ve kalkınma planlarına yer verilmiştir. Yeşil alt yapı yaklaşımının benimsenmesi sağlanmış, entegre nehir havzası yönetimi konusunda olağan üstü başarılar elde edilmiş, çeşitli yarışma ve ödül törenleri düzenlenmiştir. Nehir restorasyonu projelerine arazi sahipleri ve bireylerin katılımı sağlanmış ve fikirleri alınmış, bilgilendirme için çeşitli kataloglar, raporlar, dergiler, gazeteler, organizasyonlar, toplantılar, saha çalışmaları, festivaller, eğitimler, hediyeler, tanıtım çalışmaları düzenlenmiştir. Nehir kıyılarında, dinlenme, koşu, bisiklet, mangal gibi rekreasyon alanları oluşturulmuş, nehirler tekne ve bot turları, su sporları gibi faaliyetlere açılmıştır. Vaka analizi çalışmasında; Ayamama Deresi ile ilgili genel bilgilerden, tarihsel gelişiminden ve jeopolitik konumundan bahsedilmiştir. Ayamama Deresi'nde geçmişten günümüzü yaşanan problemlerden ve bu problemler ışığında yapılan çalışmalardan bahsedilmiştir. Çalışma sonunda elde edilen bulgular, Avrupa'daki yöntemler ve yaklaşımlar ışığında incelenmiş olup Ayamama Deresi ile kıyaslanmıştır. Ayamama Deresi'nde restorasyon yaklaşımlarının nasıl değiştirilmesi gerektiğine dair stratejiler oluşturulmuştur. Planlama, tasarım, izleme ve yönetim stratejilerinin Ayamama Deresi'ne uygulanabilmesi hedeflenmiştir. Çalışmanın sonuçları, nehir ve dere restorasyonu projelerinde gerekli olan planlama aşamalarının anlaşılması, Avrupa ülkelerinde uygulanan ekolojik ve entegre restorasyon yaklaşımlarının benimsenmesi, Ayamama Deresi'nin ve ülkemizdeki diğer akarsu projelerinin restorasyonunda ve planlanmasında nasıl bir yol izlenmesi gerektiği hususunda farkındalığın arttırılmasına yardımcı olacaktır.