Ayrışan ve benzeşen yönleriyle iki kavram: Ateizm ve deizm

Deizm, Tanrı'nın varlığına inanmakla birlikte onun diğer sıfatlarını reddetme, ateizm ise Tanrı da dâhil olmak üzere tüm fizik ötesi varlıkları inkâr şeklinde tanımlanabilir. Deizm ile ateizm ilk bakışta farklı birer ekol olarak algılansa bile deizmde tanrı inanışının varlığı ateizmde ise tamamen bir tanrıtanımazlık fikri olduğu gözlenmektedir. Her ne kadar farklı ekoller olarak görünse bile birçok noktada deizm ile ateizm birleşmektedir. Deizmin iddia ettiği Tanrı, evreni yaratıp insanın hizmetine verme dışında hiçbir fonksiyona sahip değildir. Yani Tanrı'nın insan ile olan iletişimi yoktur. Dolayısıyla emir, buyruk, öneri veya yasakları mevcut değildir. Emir ve yasakları olmayan bir Tanrı'nın hesap sorması da mümkün değildir. Deizmin ahiret inancı da ateizm gibi problemli gözükmektedir. Ateizme gelince tüm bu içinden zor çıkılacak yollardan geçmeyi bir kenara itip baştan itibaren yaratıcı varlık düşüncesini reddetmiştir. Bundan dolayı her iki düşünce yapısının birleştiği ve ayrıldığı noktaların ortaya konulması sosyal bilimler açısından önem arz etmektedir. Özellikle Orta Çağ Batı dünyasındaki Hristiyan ritüellere bir başkaldırı olarak ortaya çıkan deizm düşüncesinin daha sonra ateizme dönüşmüş bir sosyal yapı oluşturduğu malumdur. Bu çalışmada deizm ve ateizmin ortaya çıkış sebepleri başta olmak üzere, doktrinleri, varlık teorileri ve bunların sosyal hayata yansıyan kısımlarında bulunan benzerlik ve ayrışan yönleri incelenecektir. Yaşadığımız asırda özellikle seküler bir hayat tarzını benimseyen kimselerin deizme, oradan da ateizme yöneldiği gerçeğinden hareketle bu çalışmanın sosyal bilimlere önemli katkılar sunacağı düşünülmektedir. Bu anlamda Batı dünyasındaki bilim insanları tarafından yapılan deizm ve ateizm tanımları, tarihçeleri ile günümüz insanlarının ve ilk dönem deistlerin bakış açılarının değerlendirilmesi yapılacaktır. Özellikle İslam coğrafyasında yapılan araştırmalarda gözlemlenen deizme ve ateizme yönelişlerin kaynağını tespit etme açısından konunun önemli olduğu gayet açıktır. Deizm ve ateizm konusu her ne kadar felsefenin bir konusu olsa da inanca yansıyan yönleri bakımından Kelâm ilminde de tartışılan ve üzerinde hassasiyetle durulan meselelerden biridir. Nitekim son yıllarda yazılan "Günümüz İnanç Problemleri" ana başlığı altındaki konularda deizme ve ateizme yönelişlerin incelendiği görülmektedir. Anahtar Kelimeler: Kelâm, İman, İslam, Deizm, Ateizm.