Azerbaycan sahası tezkireleri ve Seyyid Azim Şirvânî'nin tezkiresi

Bu doktora tezi, tezkire denilen, şâirlerin biyografilerinden bahsedip seçilmiş şiirlerine yer veren bir edebî türle ilgilidir. Bu tezde, Azerbaycan Sahası Tezkireleri ve Seyyid Azim Şirvânî'nin Tezkiresi çeşitli açılardan incelenmiştir. Azerbaycan sahasında 16. yy.dan günümüze kadar bizim tespit edebildiğimiz 15 civarında şâir tezkiresi yazılmış ve çalışmamızda bu tezkirelerin adı, yazarı, özellikleri hakkında bilgiler verilmiştir. Bunlardan bazıları sadece bir bölgenin şâirlerini, bazıları genel olarak Azerbaycan Türkçesi ile şiir yazmış bütün şâirleri, bazıları da daha geniş çaplı olup bütün Türk ve İran şâirlerini içine alır. Azerbaycan sahası şâirlerini ele alan bu tezkirelerden biri Anadolu Türkçesiyle, biri Çağatay Türkçesiyle, ikisi Azerbaycan Türkçesiyle ve on biri de Farsça yazılmıştır. Bunlardan son dönemde yazılanları antoloji tipi tezkire özelliği göstermektedir. Seyyid Azim Şirvânî, 1835-1888 yıllan arasında Azerbaycan'm Şamahı şehrinde yaşamış bir şâir ve yazardır. Çocukluk ve gençlik yıllarında iyi bir eğitim alan Seyyid Azim, Arapça ve Farsçadan başka Dağıstan ve Kafkasya'da konuşulan Lezgiceyi öğrenmiştir. Müellif, gençlik yıllarında değişik İslam devletlerini gezmiş ve eserlerine buralarda gördüğü vaziyeti aksettirmiştir. Aynı zamanda bir eğitimci olan Seyyid Azim, Şamahı'da bir ilkokul açmış, yeni usulle dersler vermiş ve ders kitapları yazmıştır. Klâsik tarzda yazdığı şiirleriyle meşhur olan Seyyid Azim' in bir de Tarih-i Şirvân-nâme adlı tarih kitabından söz edilmektedir. Fakat bu kitap kayıptır. Seyyid Azim Şirvânî'nin en önemli eseri şâirler tezkiresidir. Seyyid Azim Şirvânî, tezkiresini, bütün Türk şâirlerini içerecek şekilde hazırlamayı düşünmüş ama eserini tamamlayamamıştır. Eserde 120 şâirden 55 'inin hayatı ve edebî şahsiyetleri ile ilgili orijinal değerlendirmeler vardır. Eser, Azerbaycan Türkçesi ile yazılmış, yer yer Türkiye Türkçesinin söyleyiş özelliklerinden yararlanılmıştır. Eserde Farsça şiirler ve Klâsik Edebiyatla ilgili değişik bilgilerin bulunduğu ayrı bir bölüm de bulunmaktadır. Bu çalışmada, tezkirenin metin kısmı bilimsel eserlerde kullanılan transkripsiyon sistemi kullanılarak bugünkü alfabeye çevrilmiş ve sona yer, şahıs ve eser adlan dizini ilave edilmiştir.