Azmî Pir Mehmed'in Enîsü'l-Arifîn'i (İnceleme-tenkitli metin)

Klasik Türk edebiyatında İslâm'ın da etkisiyle gerek manzum gerekse mensur metinlerde ahlâkî esaslara önem verilmiş ve bu konuda birçok eser yazılmıştır. İslâm ahlâkından bahseden kitaplar Müslüman toplumların ortak değerlerini söz konusu ettiği için bu eserlerin bir kısmı çeşitli dillere tercüme edilmiştir. Bunlardan biri de 15. asır Fars edebiyatının önemli isimlerinden olan Hüseyin Vâiz-i Kâşifî'nin (ö. 910/1504-1505), Hüseyin Baykara'nın oğlu Ebu'l-Muhsin Mirza için H. 900/M. 1495 yılında kaleme aldığı Ahlâk-ı Muhsinî isimli eseridir. Yazıldığı devirden itibaren rağbet gören bu eser, birçok dile çevrilmiştir. Önemli bir ahlâk kitabı olan Ahlâk-ı Muhsinî'nin 16. asırdan itibaren Türkçeye farklı dönemlerde tercümeleri yapılmıştır. Edebiyatımızdaki Ahlâk-ı Muhsinî tercümeleri arasında en çok okunan ve rağbet göreni, 16. asır âlim ve şâirlerinden olan Azmî Pîr Mehmed'in (ö. 990/1582) H. 974/M. 1566 yılında kaleme aldığı Enîsü'l-ârifîn isimli eseridir. Kaynaklarda övgü ile bahsedilen ve 19. asra kadar müstensihler tarafından çoğaltılan bu kitabın elliden fazla nüshası bulunmaktadır. Azmî, bazı ilave ve çıkarmalar yaparak eseri âdeta tercümeden ziyade telifî bir kitap haline getirmiştir. Genel ahlâk ve siyâsetnâme türünün özelliklerini taşıyan bu edebî eser, Osmanlı toplumunun ahlâk anlayışını öğrenmemize katkı sağlayacak niteliktedir. Enîsü'l-ârifîn'de "ibâdet, duâ, şükür, tevekkül, sabır, edeb, adâlet, şefkat, tevâzu, vefâ, gayret, ferâset ve siyâset" gibi konuların ayrı başlıklar halinde ele alındığı kırk bölüm yer alır. Ayrıca evlenme, çocuk yetiştirme, yeme-içme, konuşma ve giyinme âdâbı gibi insanların daha çok sosyal hayatıyla ilgili meseleler de bahis konusu olmuştur. Her bir dinî-ahlâkî kavram âyet, hadis, kıssa, atasözü, konuya uygun Arapça, Farsça ve Türkçe şiirlerle izah edilmiştir. Bu çalışmada ahlâk konusuna değinilmiş, Hüseyin Vâiz-i Kâşifî ile Azmî Pîr Mehmed'in hayatı ve eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca Enîsü'l-ârifîn üzerine tafsilatlı bir inceleme yapılmış ve eserin tenkitli metni dört nüshaya dayalı olarak ortaya konmuştur.