Bağımsız idari otoritelerin faaliyetlerinin kamu yararı açısından değerlendirilmesi: Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu örneği

Bu tez 2002-2017 yılları arasında Türkiye'de tütün ve alkol sektörlerinde regülasyon yapmada yetkili olan Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu'nun faaliyetlerinin kamu yararı perspektifinden değerlendirilmesini konu edinmiştir. Regülasyon özel sektörü düzenleyen devletin temel fonksiyonlarından biridir. Devlet piyasada tekellerin yanı sıra, dışsallıklar ve asimetrik bilgi gibi piyasa başarısızlıkları söz konusu olduğunda regülasyona başvurur. Piyasa başarısızlıkları gerekçesi ile belirli bir sektöre müdahale eden devlet, gerekli düzenlemeleri yapar ve kamu yararını sağlar. Regülasyon yapma görevini üstlenen bağımsız idari otoriteler Türkiye'de özellikle 2000'lerden itibaren elektrik, doğalgaz, bankacılık, telekomünikasyon ve tarım gibi birçok sektörde yaygınlaşmaya başlamıştır. Öte yandan, kamu yararını sağlamak amacıyla getirilen regülasyonlar, belirli bir zaman içinde piyasadaki belirli bir siyasi veya ekonomik çıkar grupları tarafından ele geçirilmekte ve düzenlemeler çıkar gruplarının yararına olacak şekilde oluşturulabilmektedir. Siyaset bilimi, kamu yönetimi ve iktisat alanını kapsayan bu çalışmada, alandaki kuramsal birikimi eleştirel bir şekilde değerlendirmek ve regülasyon yapma yetkisine sahip Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu'nun faaliyetlerini kamu yararı ile ele geçirme kuramları bağlamında çözümleyerek sonuçlarının gün ışığına çıkartılması amaçlanmıştır. Tezin amacına bağlı kalarak 2002-2017 yılları arasında Türkiye'de uygulanan tütün ve alkol regülasyonlarının etkinliğine ilişkin göstergeler her iki sektör için ayrı ayrı belirlenmiştir. Her iki sektördeki gelişmeleri çözümlerken hem piyasanın başlıca katılımcıları olan üreticiler hem de tüketiciler açısından bakarak bütünsel bir yaklaşım benimsenmiştir. Elde edilen bulgular üretim, teşhir, satış ve kullanım regülasyonları sınıflandırması altında yorumlanmıştır. Yapılan çözümlemeden her bir regülasyon için farklı sonuçlar ortaya çıkmaktadır. Üretim regülasyonu sonucunda her iki sektörde piyasaların yabancı sermayeli şirketlerce veya en azından bazı yerli büyük şirketlerce ele geçirildiği kanaatine varılmıştır. Öte yandan, satış, teşhir ve kullanım regülasyonlarında bazı kamu yararına gelişmelerin de olduğu tespit edilmiştir.