Cold, drought, and salt tolerance levels of some species and varieties of wheat (Triticum turgidium)

Buğday; dünyada ve Türkiye'de en çok üretilen ve tüketilen ikinci sıradaki tahıl olup hem besleyiciliği hem de insan sağlığı açısından önemli bir bitkidir. Yakın zamanlarda geliştirilen teknolojilere bağlı olarak le biyoyakıt olarak da kullanılmaktadır. Tarımı daha çok çevre-iklim- koşullarına bağlı olduğundan buğday üretimi yıldan yıla dalgalanmakta, artan nüfusla birlikte kişi başına düşen ekim alanları azalmakta ve bu nedenle üretimi sınırlanmaktadır. Üretimi artırmak; verimin artırılması ve canlı ve cansız faktörlerden kaynaklanan kayıpların azaltılması ile mümkündür. Küresel iklim değişikliği; artan insan faaliyetlerinden dolayı, dünyayı sürekli olarak olumsuz etkilemektedir. CO2, CH4 gibi gazların artması sürekli geri dönülemez doğa olaylarına yol açmaya devam etmektedir. Türkiye'de son dönemlerde meydana gelen mevsim dışı yağışlar ve yüksek sıcaklıklar büyük olasılıkla iklim değişikliklerinin bir sonucudur. Bu değişikliklerden kaynaklanan cansız stres faktörleri de buğdayda verim kayıplarının ana sebeplerinden biridir. Cansız bu faktörler, verim düşüklüğünü çimlenme döneminde daha çok etkilemektedir. Bu nedenle; modern ve kültüre alınmış buğday genotiplerinin kurağa, soğuğa ve tuza toleranslarının belirlenmesi yararlı olacaktır. Bu çalışma dış koşulların daha iyi kontrol edilebilmesi amacıyla laboratuvarda yürütülmüştür. Çalışmada; Gerek-79, İkizce-96, Kıraç-66, Kenanbey, Flamura-85, Momtchil, Bayraktar-2000, Tosunbey, Pandas, Pehlivan, Demir-2000 ve Gün-91 olmak üzere 12 ekmeklik buğday (Triticum aestivum L.) çeşidi ve 10 adet siyez buğdayı (Triticum monococcum subsp. monococcum); Populasyon-1, Populasyon-2, Populasyon-4, Populasyon-5, Populasyon-6, Populasyon-9, Populasyon-10, Populasyon-11, Populasyon-14 ve Populasyon-15 kurak, soğuk ve tuzlu koşullara karşı iklim dolaplarında çimlendirilmiş ve bu faktörlerin değişik stres düzeylerinde test edilmişlerdir. Çimlenme hızı (ÇH), çimlenme gücü (ÇG), koleoptil uzunluğu (KU), çim boyu (ÇB), kök boyu (KB) çim kök uzunluğu oranı (ÇKUO), kök yaş ağırlığı (KYA), kök kuru ağırlığı (KKA) ve kök yaş kuru ağırlık oranı (KYKAO) ölçülerek ve/veya hesaplanarak 3 tekerrürlü faktöriyel tesadüf blokları deneme deseninde çalışılmıştır. Yedi farklı soğuk stresi altında buğdaylar kendi aralarında ve soğuk düzeylerinde istatistiksel olarak çok önemli farklılıklar göstermişlerdir. On iki ekmeklik buğday çeşidi ÇH, KU ve KKA bakımından istatistiksel olarak çok önemli; KB ve ÇB bakımından önemli; ÇG, ÇKUO ve KKA bakımından da önemsiz farklılıklar sergilemişlerdir. Öbekağacı siyez ve ekmeklik buğdayları iki ana gruba ayırmıştır. Yedi farklı kuraklık stresi altında en hassas karakterler ÇB ve ÇKUO olmuş onları KU ve KB izlemiştir. Tüm özelliklerin ortalama performansı değişik stres düzeylerinden başlayarak kötüleşmiştir. En fazla düşüş ÇB'de (% 100.00), ÇKUO'da (%100.00) ve KB'de (%99.07), en az düşüş ise ÇG'de (%55.9) gözlenmiştir. Öbekağacı siyez ve ekmeklik buğdayları iki ana gruba ayırmıştır. Tuz stresi altında, en yüksek ÇH ve ÇG 0-0.20 M tuz konsantrasyonunda, en yüksek KU, ÇKUO, KYA ve KKA 0-0.15 M tuz konsantrasyonunda, en yüksek ÇB ve KYKAO ise 0-0.20 M tuz konsantrasyonunda tespit edilmiştir. ÇH, ÇG ve KYKAO değerleri 0.25 M; KU, ÇKUO, KYA ve KKA değerleri 0.20 M tuz konsantrasyonunda düşmeye başlamıştır. Yüksek örnek sayıları için hesaplanan Pearson doğrusal korelasyon katsayıları tüm değerler için çeşitli derecelerde anlamlı olmuştur. Anlamlı AB1 değerleri KKA için 0.356, KB için 0.335, ÇKUO için 0.310 ve KYA için 0.309 hesaplanmıştır. İlk üçte yer alan AB'lerin birikimli varyansı % 90.525 olmuştur. En yüksek AB değeri AB1 için %71.946, onu takip eden AB2 için %11.098 ve AB3 için % 7.481 olarak hesaplanmıştır. Öbekağacı siyez ve ekmeklik buğdayları belirgin iki ana gruba ayırmıştır.