Bedensel belirti bozukluğu riskinin klinik sağlık psikolojisi perspektifinden incelenmesine yönelik bir ölçek geliştirme çalışması

Bedensel Belirti Bozukluğu'nun (BBB) da içinde olduğu klinik somatizasyon durumlarına ilişkin bakış açısı son yıllarda önemli bir dönüşüm içerisindedir. Bu dönüşüm sürecinde yaşanan köşe taşlarının başında da APA tarafından 2013 yılında yayımlanan DSM-5 ile alana kazandırılan yenilikler yer almaktadır. Bu yenilikçi bakış açısıyla DSM-5'in yayınlanmasından önceki yaklaşık 30 yıla hâkim olan Somatoform Bozukluk (SMB) ve Somatizasyon Bozukluğunun (SB) semptomların tıbben açıklanamamaları üzerinden yürüttüğü "düalist" ve "etiyolojik" anlayıştan ve bu anlayışın hastaları değerlendirme yöntemlerinden vazgeçilmiş, onun yerine gerek klinik pratikte gerekse akademik anlamda bu vakaların görece daha "biyopsikososyal" bir anlayışla ele alınmasını sağlayacak BBB anlayışı getirilmiştir. Bu doğrultuda uluslararası literatürde dahi ortaya konulan klinik somatizasyon çalışmalarına bakıldığında bu çalışmaların DSM-5'in alana getirdiği yeni yaklaşıma ayak uyduramadığı ve söz konusu hastaların özellikle psikolojik boyutunu temsil eden BBB tanısının "bedensel belirtiler ya da bunlara eşlik eden sağlıkla ilgili kaygılarla ilişkili aşırı düzeyde düşünceler, duygular ya da davranışların" varlığını sorgulayan B kriterinin değerlendirilmesini ve ele alınmasını kolaylaştıracak ölçme araçları ve yöntemleri konusunda yetersiz kaldığı görülmektedir. Bu bilgiler ışığında söz konusu çalışmada klinik somatizasyon alanının hali hazırdaki en önemli sorunlarının başında gelen BBB tanılı hastaların psikolojik açıdan tespit edilmesi problemine (Henningsen ve ark., 2007) katkı sunacak, Türk kültürüne özgü bir klinik somatizasyon ölçeği olarak "Bedensel Belirti Bozukluğu Değerlendirme Ölçeği" (BBBDÖ) isimli bir ölçüm aracının geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bu çalışmada BBBDÖ'nün yapı geçerliği kapsamında açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri, ölçüt bağımlı geçerliği ve ayırt edici geçerliği; güvenirliği kapsamında ise Cronbach Alfa iç tutarlılık katsayısı ile test-tekrar test güvenirliği değerlendirilmiştir. Ölçeğin açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri, ölçüt bağımlı geçerliği ve Cronbach Alfa iç tutarlılık güvenirliği beş farklı sağlık kuruluşunun yedi farklı birimine ayaktan başvuran 314 BBB hastasından elde edilen veriler üzerinden yürütülmüştür. Ek olarak BBBDÖ'nün ayırt edici geçerliği BBB grubundaki 40 BBB hastasıyla yaş, eğitim ve cinsiyet açısından bire bir eşleştirilen 40 sağlıklı katılımcının oluşturduğu toplamda 80 kişilik, BBBDÖ'nün test-tekrar test güvenirliği ise üniversite öğrencilerinden oluşan 73 kişilik örneklemler üzerinden gerçekleştirilmiştir. Her üç örneklemdeki katılımcılara da Bilgilendirilmiş Onam Formu, Psikososyodemografik Soru Formu, Genel Sağlık Tarama Formu, Hasta Sağlık Anketi-Somatik, Anksiyete ve Depresif Belirtileri Ölçeği, Bedensel Duyumları Abartma Ölçeği, Semptom Yorumlama Anketi, Whiteley İndeksi, Hastalık Davranışlarını Değerlendirme Ölçeği, Eysenck Kişilik Anketi-Gözden Geçirilmiş Kısaltılmış Formu ve Bedensel Belirti Bozukluğu Değerlendirme Ölçeği uygulanmıştır. Bulgular BBBDÖ'nün DSM-5 BBB tanısının psikolojik özelliklerinin tanımlandığı B kriterinde olduğu gibi üç faktörlü bir yapıya sahip olduğunu göstermiştir. Yapısal Eşitlik Modeli (YEM) ile yürütülen Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) sonuçlarıyla da doğrulanan bu faktörlerin "Bilişsel Faktörler", "Duygusal Faktörler" ve Davranışsal Faktörler" olarak isimlendirilmesine karar verilmiştir. BBBDÖ'nün bağlantılı olarak görülen diğer ölçeklerle ilişkisi incelendiğinde yeterli ölçüt bağımlı geçerlik kriterlerini sağladığı görülmüştür. BBB'li ve sağlıklı katılımcıları ayırt edebildiği de gözlenen BBBDÖ'nün güvenirlik çalışmasında ise faktörlerinin iç tutarlılık ve test-tekrar test katsayılarının sırasıyla "Bilişsel Faktörler Alt Ölçeği" için .93 ve .83, "Duygusal Faktörler Alt Ölçeği" için .90 ve .77 ve "Davranışsal Faktörler Alt Ölçeği" için .89 ve .76 olduğu ortaya konmuştur. Sonuçlar BBBDÖ'nün BBB hastalarının psikolojik özelliklerinin değerlendirilmesinde kullanılabilecek Türk kültürüne özgü geçerli ve güvenilir bir ölçek olduğuna işaret etmektedir. Bu bağlamda ölçeğin BBB hastalarının klinik ve akademik anlamda tespit edilmesine katkı sunacağı düşünülmektedir.