Behmenyâr B. Merzübân'ın nefs anlayışı

Bu çalışmada nefs teorisi Behmenyâr b. Merzübân'nın (ö. 458/1066) görüşleri çerçevesinde analiz edildi. İbn Sînâ'nın (ö. 428/1037) gözde öğrencilerinden biri olan Behmenyâr, İbn Sînâ felsefesinin sonraki kuşaklara aktarımı hususunda önemli bir role sahiptir. Behmenyâr'ın bu önemi, özelde İbn Sînâ felsefesinin genelde ise Meşşâî felsefenin etkisiyle kaleme aldığı eserlerinden anlaşılır. İslam felsefesinin temel problemlerinden biri olan nefs teorisi, felsefî bilimlerin farklı alanlarına uzanır. Nefs, canlıların hareketlerinin ilkesi olması bakımından fizik, insanın soyut varlıklarla kurduğu ilişkisi bakımından metafizik bilimi içerisinde incelenir. Bu çalışmada ise Behmenyâr'ın nefs anlayışı hem fizik hem de metafizik bilimi bağlamında ele alındı. Behmenyâr'ın nefs öğretisinin daha iyi analiz edilmesi için hocası İbn Sînâ'nın nefs öğretisi ile benzerlik ve farklılıkları ortaya koyuldu. Bunun yanı sıra Behmenyâr'ın hem Meşşâî filozoflardan hem de Antik Yunan filozoflarından etkilendiği noktalar tespit edildi. Nefs teorisinin temel felsefî bilimler ile olan ilişkisinden ötürü bu çalışma, Behmenyâr'ın daha önce müstakil olarak incelenmemiş ahlak, bilgi vb. felsefî görüşlerinin anlaşılmasına katkı sunar. Çalışmanın ilk bölümünde nefs, varlığı cihetinden ele alınarak nefsin ispatı, mahiyeti, beden ve mizaç ile olan ilişkisi incelendi. İkinci bölümde ise eylemleri açısından ele alınan nefsin bitkisel, hayvanî ve insanî güçleri değerlendirildi. Ardından nefsin güçleri arasındaki hiyerarşik yapı ele alındı. Son bölümde ise insanî nefsin ölümsüzlüğü, tenâsüh, mutluluk ve hakiki lezzet konuları incelenerek öte dünya hayatında nefsin durumu değerlendirildi. Netice itibariyle bu çalışmada Behmenyâr'ın ay altı âlemdeki nefs türlerine dair görüşlerini bütüncül bir şekilde ortaya koymak amaçlandı.