Belediye iktisadi teşebbüslerinin hukuki niteliği

Bu çalışmada belediyeler tarafından kurulan ya da ortak olunan iktisadi teşebbüslerin hukuki nitelikleri çeşitli açılardan incelenmeye çalışılmıştır. Mahalli müşterek ihtiyaçları görmek üzere kurulan yerel yönetim birimlerinden biri olan belediyeler, kendilerine kanunla verilen görevleri yerine getirirken alternatif hizmet sunma yöntemlerini de kullanabilmektedirler. Bu hizmet sunma yöntemlerinden biri de belediyelerin şirket kurmalarıdır. Belediyeler tarafından kurulan bu şirketlere uygulamada belediye iktisadi teşebbüsleri adı verilmektedir. Bu sebeple çalışmada belediye iktisadi teşebbüsleri belediye şirketleri olarak da ifade edilmiştir. Çalışmada, belediye iktisadi teşebbüslerinin hukuki niteliğini tespit edebilmek için öncelikle tarihsel gelişimleri ve ortaya çıkış gerekçeleri, devletin ekonomik faaliyetleri temelinde ele alınmıştır. Ardından iktisadi teşebbüslerin sahip oldukları tüzel kişiliğin hukuki niteliği, kuruluşlarında izlenecek usuller ve yöntemler, hareket araçları ve denetimleri ayrı bölümler halinde açıklanmıştır. Böylece belediye iktisadi teşebbüslerinin hukuki niteliği, bir tüzel kişiliğe ait tüm unsurlar açısından ayrıca incelenmiş ve her bir bölüm açısından varılan sonuçlar tüme varım yöntemiyle değerlendirilerek belediye iktisadi teşebbüslerinin hukuki niteliği açıklanmaya çalışılmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde, Cumhuriyetin ilk yıllarından beri var olan belediye iktisadi teşebbüsleri devletin ekonomik faaliyetleri temelinde incelenmiştir. Ayrıca bu bölümde belediye iktisadi teşebbüslerinin kuruluş gerekçelerine de değinilmiştir. İkinci bölümde belediye iktisadi teşebbüslerinin sahip olduğu tüzel kişiliğin niteliğine ilişkin bir inceleme yapılmıştır. Üçüncü bölümde belediye iktisadi teşebbüslerinin kuruluş usulü ve yöntemleri ele alınmış, yapılan incelemede güncel mevzuatla uygulama arasında bazı çelişkiler olduğu ve şirketlerin kuruluşuna ilişkin mevzuatın yorumlanmasında hataya düşüldüğü sonucuna varılmıştır. Dördüncü bölümde ise belediye iktisadi teşebbüslerinin tesis etmiş oldukları işlemlerin, bu işlemleri tesis eden personelin ve hizmet ifasında kullandıkları malların hukuki nitelikleri ayrı ayı incelenmiştir. Yapılan incelemede belediye iktisadi teşebbüslerinin kanunla kendilerine tanınan açık bir yetkinin bulunması halinde idari işlem tesis edebildikleri görüşmüştür. İktisadi teşebbüslerde çalışan personelin hukuki niteliği incelendiğinde bu personelin statüsünün kamuya ait bir şirkette çalışmaktan başka herhangi bir ticaret şirketinde çalışan personelden farklı olmadığı anlaşılmıştır. Bu şirketlerin faaliyetlerini yürütürken kamu mallarını sıklıkları kullandıkları da gözlemlenmiştir. Nihayet son bölümde belediye şirketlerinin gerek yargı dışı gerekse yargısal yollardan denetimleri incelenmiş ve belediye iktisadi teşebbüslerinin herhangi bir ticaret şirketi gibi denetlenmelerinin yanında kamuya ait bir şirket olmaları sebebiyle başkaca denetimlere tabi tutuldukları da görülmüştür. Yargısal denetimleri ise gerek özel hukuk gerekse idare hukuku açısından incelenmiş ve bu şirketlerin faaliyetlerinden dolayı yargısal denetiminin özel hukuka göre gerçekleştirildiği anlaşılmıştır. Sonuç olarak, incelenen tüm başlıklar ışığında ulaşılan bilgiler çerçevesinde değerlendirmeler yapılarak belediye iktisadi teşebbüslerinin hukuki niteliği açıklanmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: (Teşebbüs, Şirket, Kamu İktisadi Teşebbüsü, İdari İşlem, Personel, Kamu Malı, Denetim, Sorumluluk)