Bilgi ve haberleşme teknolojilerinin toplam faktör verimliliği üzerindeki etkisi: Türkiye örneği

Bu çalışma, bilgi ve haberleşme teknolojilerinin (BHT) toplam faktör verimliliği (TFV) üzerindeki etkisini Türkiye ekonomisi özelinde incelemektedir. Araştırma, 1990-2024 dönemini kapsayan zaman serisi analizine dayanarak BHT'nin verimlilik artışına olan katkısını, tamamlayıcı faktörlerle birlikte değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın teorik çerçevesi, endojen büyüme teorileri, bilgi ekonomisi dinamikleri ve teknolojik yayılma mekanizmaları temelinde oluşturulmuştur. Türkiye ekonomisinin üretkenlik dinamiklerini etkileyen BHT yatırımlarının etkisi, internet kullanımı, mobil abonelikler ve sabit genişbant erişimi göstergelerinden oluşturulan bileşik bir endeks aracılığıyla ölçülmüştür. Ayrıca insan sermayesi, doğrudan yabancı yatırımlar ve ticari açıklık gibi tamamlayıcı faktörlerin TFV üzerindeki etkileri ve BHT ile etkileşimleri analiz edilmiştir. Ekonometrik analizlerde, eşbütünleşme ilişkilerini dikkate alan FMOLS (Tam Modifiye En Küçük Kareler) ve CCR (Canonical Cointegrating Regression) yöntemleri kullanılmıştır. Araştırmanın bulguları, BHT yatırımlarının Türkiye'de TFV üzerinde istatistiksel olarak anlamlı ve pozitif bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir. FMOLS yöntemine göre, BHT düzeyindeki %1'lik bir artış, TFV'de yaklaşık %0.024'lük bir artışa yol açmaktadır. Benzer şekilde, insan sermayesi de TFV üzerinde güçlü bir pozitif etkiye sahiptir. Doğrudan yabancı yatırımlar TFV'yi olumlu yönde etkilemekle birlikte, bu etki diğer değişkenlere göre daha sınırlı kalmaktadır. Dikkat çekici bir bulgu olarak, ticari açıklık TFV üzerinde beklenmedik şekilde negatif bir etki göstermektedir. Bu durum, Türkiye'nin dış ticaret yapısının verimlilik artışını destekleyecek bir niteliğe sahip olmadığına işaret etmektedir. Araştırma sonuçları, Türkiye'nin sürdürülebilir verimlilik artışı için dijital altyapı yatırımlarının güçlendirilmesi, insan sermayesinin geliştirilmesi, nitelikli doğrudan yabancı yatırımların teşvik edilmesi ve dış ticaret yapısının yüksek katma değerli ürünlere doğru dönüştürülmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. BHT'nin verimlilik üzerindeki etkisi, yalnızca teknolojik altyapı ile değil, kurumsal yapılar, beşeri sermaye ve dış ticaret politikalarıyla da yakından ilişkilidir. Bu bağlamda, dijital dönüşüm stratejilerinin bu tamamlayıcı faktörlerle bütünleşik bir yaklaşımla ele alınması, verimlilik artışının sürdürülebilirliği açısından kritik öneme sahiptir.