Bir altkültür olarak grafiti & sokak sanatının hakim kültürle iletişimi: Atina örneği

Antropolojik anlamıyla kültür, belli bir yaşam biçiminde örgütlenmiş olan değer, norm ve yaşam faaliyetlerinin tümüdür: kurumlar, yaşam araç-gereçleri, düşünceler, imgeler, metinler ve insana dair tüm pratikler. Öte yandan, her dönem ve topluma özgü olarak değişen yaşam faaliyetleri bütünü olarak kültür, homojen, birbirine benzer karakterde değer ve ilişkiler dizisinden oluşmamaktadır. Genel kabul görmüş, yerleşik ve baskın kültürel yapı hâkim kültürü oluştururken; bu ortalama kültürel yapıdan farklılıklarını kendine özgü "tarz" ları aracılığıyla ortaya koyan altkültürler doğmaktadır. Tarz ve ritüeller yolu ile belirli bir kolektif kimlik etrafında varlığını ortaya koymaya çalışan altkültürlerin hâkim kültürel sistemin dışında konumlanması ve muhalefet etmesinin ise bir sonucu olmaktadır: uyum sağlamak üzere yeniden yorumlanmaktadırlar. Söz konusu bu yeniden yorumlama ise altkültürel ürünlere meta biçimi vererek ve/veya ideolojik olarak etiketleyerek gerçekleşmektedir. Dolayısıyla kültürel farklılaşmanın ve altkültürlerin mevcudiyeti ancak bu toplumsal grupların hâkim değerleri kabul etmesi koşulu ile kabul edilebilmektedir. 1960'larda kentin imkânlarından yoksun bırakılanlar; hayal kırıklıkları ile baş etme ve kentte varlığını duyurmanın bir yolu olarak grafiti ve sokak sanatını keşfetmiştir. Bugün bilinen anlamı ile grafiti ve sokak sanatı 1960'larda New York getto mahalleleri ve trenlerinde başlayan yolculuğunu 1980'lerde dünyanın pek çok kentinde görünürlük kazanarak devam ettirmiş ve bu süreç içerisinde de hâkim kültürel yapılar ile çeşitli ortaklıklar kurarak günümüze ulaşmıştır. Tanınırlığı arttığı oranda hâkim anlamlar çerçevesi içine yerleştirilen grafiti ve sokak sanatı buna paralel olarak, altkültürel doğasından uzaklaşmış ve melez yeni bir türe dönüşmüştür. Grafiti ve sokak sanatının günümüzde içinde olduğu bu dönüşümün, kamusal alanın görece özgür bir kullanımının görüldüğü bir Avrupa kentinde; Yunanistan'ın başkenti Atina'da sanatçılar tarafından nasıl deneyimlendiğini; hâkim kültürel sistem ile ilişkilerinin nasıl olduğunu anlamak bu tez çalışmasının amacını oluşturmaktadır. Bu kapsamda veriler, nitel araştırmanın gereklilikleri doğrultusunda, Atina'da yaşayan 14 grafiti ve sokak sanatçısına kartopu örneklem metodu ile ulaşarak elde edilmiştir. Kültürün bir mücadele alanı olarak tanımlandığı birinci bölümde, öncelikle tahakküm ve direniş ilişkilerinden oluşan karmaşık bir bütün olarak hâkim kültür açıklanmaktadır. Sonrasında hâkim kültürün toplumsal koşulların değişimine bağlı olarak pek çok kültürel çıkışı da içinde barındırdığından hareketle, popüler kültür, kitle kültürü ve kültür endüstrisi, halk kültürü ve yüksek kültür üzerine değerlendirme yapılmaktadır. Ardından çalışma konusunun altkültürel bir oluşuma dayalı olması nedeniyle altkültür olgusu incelenerek egemen kültür yapısı içinde hangi yollarla ehlileştirildiğine yer verilmektedir. Ehlileştirilme sürecinin nasıl olacağı toplumsal yapının ve her altkültürün seçeceği üslup ve oluşum biçimlerine bağlı olarak farklılık göstermektedir. Hâkim kültürün içinde bir "yarık" olarak tanımlanabilecek bu altkültürel oluşumların, bir diğer deyişle mikro direnç alanlarının nerede kurulduğu sorusundan hareket ile de kent ve mekân gündeme getirilmektedir. De Certeau'nun kavramı ile kentin sıradan insanların potansiyel yaratıcılık eylemleri, bir diğer ifade ile "taktikleri" ile sarılı olduğu açıklanmaktadır. Çalışmanın ikinci bölümünde, grafiti ve sokak sanatının tarihsel seyri, literatürde ne tür meraklarla incelendiği, çalışma yöntemi ve birbirinden nasıl ve neden ayrıldıkları incelenmektedir. Her ne kadar her iki tür de sanat ve seyirci arasındaki mesafeyi aşındıran kamusal sanat türleri olarak gözükse de grafiti & sokak sanatının birbirinden teknik, niyet ve işlev bakımından ayrıldığı anlaşılmaktadır. Bu bölümde bir diğer olarak, sokaktan doğan ve beslenen grafiti ve sokak sanatı sahnesinin günümüzde sadece üretildiği sokaklar ile sınırlı kalmadığı tartışılmakta; yeni medya ile yaşanan değişimin yansıması örnekler aracılığıyla kısaca değerlendirilmektedir. Çalışmanın üçüncü bölümünde ise, araştırmanın yöntemi, veri toplama süreci ve özdüşünümsel notların yer aldığı alan araştırması deneyimi paylaşılarak saha çalışmasından elde edilen bulgular, temalar etrafında yorumlanmaktadır. Saha araştırması, Atina'da grafiti ve sokak sanatının mikro direnç alanı olmaya devam ettiğini fakat aynı zamanda hâkim anlamlar çerçevesi içine ne tür yollarla dâhil edildiğini 15 grafiti ve sokak sanatçısı ile yapılan derinlemesine görüşmeler aracılığı ile incelemektedir.