Bir iktisat okulu olarak davranışsal finans ve Borsa İstanbul hisse senedi piyasasında momentum ve zıtlık stratejilerinin kriz dönemlerinde incelenmesi

Bu çalışmada, teorik temellerini davranışsal iktisattan alan davranışsal finansın uygulama ve yöntemleri incelenmiştir. İktisat tarihi boyunca piyasa işleyişini anlamak, her zaman bir ihtiyaç ve merak konusu olmuştur. Öyle ki, tüm iktisadî düşünce akımları bu konu üzerine inşa edilmiştir. Bu süreç ilk olarak Adam Smith'in "Görünmez El" teorisiyle başlamış ve klasik iktisat, neo klasik iktisat, keynesyen iktisat vs. parçası olduğu geleneksel (ortodoks) iktisat tarafından devam ettirilmiştir. Ancak, 1929 Büyük Buhran, 1973 Petrol Krizi gibi ülkeler arası ticareti ve dâhi dünya ekonomisini etkileyen küresel krizlerin önceden tahmin edilememesi ve sonuçlarına karşı çözüm getirilememesi geleneksel iktisata olan güveni hayli azaltmıştır. Davranışsal iktisat, iktisatı sosyoloji ve psikolojiyle entegre eden heterodoks iktisatın bir parçası olarak, bu noktada ortaya çıkmış ve dikkatlerin ilk defa bireye yönelmesini sağlamıştır. Bunu yaparken deney ve gözleme başvurmuştur. Davranışsal iktisatın çalışmaları göstermiştir ki, sürü psikolojisi; onaylanma ve takdir edilme ihtiyacı; hataları tekrarlama; kararlara çoğu zaman sezgisel yaklaşım gibi tamamen rasyonalite ve zaman zaman da bilinç dışı faktörlerle hareket eden insan bu yönleri nedeniyle ne tam bilgiye sahip olabilir ne de sahip olduğu bilgiyi doğru şekilde analiz edebilir. Dolayısıyla, insan, geleneksel iktisattaki tasvirinin aksine mekanik değil; irrasyoneldir. Başvurulan yöntemde ise, yine geleneksel iktisattan farklı olarak, tümdengelime dayalı matematiksel modeller değil; iktisatın topluma gömülük esası kullanılmıştır. Davranışsal iktisat, insan davranışlarını ilk defa kapsamlı şekilde ele alan tek alandır. Davranışsal finans ise, bunu, ilk defa finansal piyasalar üzerinden incelemiştir. Davranışsal finansta, insan davranışlarının finansal piyasalara etkisi iki yönlü incelenmektedir. Bunlardan ilki, psikoloji bilimiyle yakından ilişkili olan çeşitli ön yargılar ve bilişsel hatalardır. İkincisi, piyasa anomalileridir. Biz ise çalışmamızda, piyasa anomalileri üzerinde durduk. Buna göre, yatırımcı yeni bilgiye ya aşırı ya da düşük (yetersiz) tepki verir. Aşırı tepki durumunda, geçmişte kazandırmış hisse senetleri gelecekte kaybettirmeye ve geçmişte kaybettirmiş hisse senetleri gelecekte kazandırmaya başlayacaktır. Düşük tepki durumunda ise, geçmişte kazandırmış hisse senetleri gelecekte de kazandırmaya ve geçmişte kaybettirmiş hisse senetleri gelecekte de kaybettirmeye devam edecektir. Dolayısıyla, beklenen getiri geçmiş verilerden hareketle tahmin edilebilir olmaktadır. Bu bağlamda, etkin piyasalar hipotezinin zayıf formdaki piyasa etkinliği de ihmâl edilmektedir. Aşırı tepki ile düşük tepkinin hipotez temelinde test edilebildiği finansal piyasalarda, yatırım pozisyonunun yönünü iki strateji belirler. Buna göre, aşırı tepki durumunda zıtlık stratejisi uygulanmalıdır. Bu strateji, geçmişte kazandırmış senetlerin elden çıkartılıp; geçmişte kaybettirmiş senetlerin portföye dâhil edilmesiyle piyasa üstü getiri sağlayacaktır. Düşük tepki durumunda ise, momentum stratejisi uygulanmalıdır. Bu strateji, geçmişte kazandırmış senetlerin elde tutulup; geçmişte kaybettirmiş senetlerin elden çıkartılmasıyla piyasa üstü getiri sağlayacaktır. Ancak, fiyat hareketlerinde yaşanan anomalinin düzelmesi aşırı tepkide en fazla 60 aylık; düşük tepkide en fazla 12 aylık süre içerisinde başlayacaktır. Bu çalışmada, Borsa İstanbul (BIST) 100 endeksi içerisinde Ocak 2005 – Haziran 2022 arası kesintisiz olarak işlem görmüş 172 adet hisse senedi kriz dönemleri açısından incelenmiştir. Söz konusu kriz dönemleri; 2018 küresel ekonomik krizi, 2018 dalgalı kur rejimi kaynaklı ekonomik kriz ve son olarak Covid – 19 dönemi olarak belirlenmiştir. Kazandıran ve kaybettiren portföyler ilk olarak 12 aylık elde tutma – test dönemine, ardından 24 aylık elde tutma – test dönemine göre oluşturulmuştur. Sonrasında, literatürdeki momentum analizi eksikliğini tamamlamak amacıyla, 3-6-9 aylık test dönemlerine göre portföyler yeniden oluşturulmuştur. Sonuçlar göstermektedir ki, covid dönemi harici tüm kriz dönemlerinde 12 aya kadar momentum etkisi gözlemlenmiştir. Covid döneminde ise yalnızca portföy oluşturma dönemini takip eden 3 aylık test döneminde aşırı tepki görülmüştür. Öte yandan, 24 aylık analiz dönemlerine göre elden edilen sonuçlarda kriz dönemlerinin tamamında momentum etkisi tespit edilmiştir.