Bir Osmanlı Âlimi Sinan Paşa'nın tasavvuf anlayışı

Tezin konusu, Fatih Sultan Mehmed devri âlimlerinden Sinan Paşa'nın tasavvuf anlayışıdır. Müellifin tasavvuf anlayışını tespitte, hayatının son yıllarında telif ettiği tasavvufî eserleri olan Tazarrunâme, Maârifnâme ve Tezkiretü'l-Evliyâ esas alınmıştır. Tezin giriş bölümünde Sinan Paşa ailesi, hayatı, ilmî, edebî ve tasavvufî yönleri itibarıyla anlatılmaya çalışılmış; eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Girişin Sinan Paşa'nın şahsına tahsis edilmesinden hedeflenen husus, okuyucunun tasavvufî anlayışına baktığı kimsenin ve ailesinin ilmî ve siyasî konumu hakkında bilgi sahibi olmasıdır. Tezin ilk bölümünde Sinan Paşa'nın tasavvuf anlayışı çerçevesinde Hakk'ın varlığı, ulûhiyyeti ve rubûbiyyeti incelenmiştir. İkinci bölümde ise müellifin âlemin Hakk'a delâleti, mertebeleri, imkân ve hudûsü hakkındaki görüşlerine yer verilmiştir. Son bölümün konusu ise yine müellifin anlayışı ekseninde insanın kevn-i câmi oluşu, latîfeleri ve tasavvufî seyr u sülûkudur. Sinan Paşa'nın da birçok Osmanlı âlimi gibi vahdet-i vücûd anlayışına mensup olduğu görülmektedir. Bu durum, çalışmanın yöntemini de etkilemiştir ve müellifin eserlerinde ifade ettiği tasavvufî görüşleri, öncesiyle birlikte incelenmiştir. Sözgelimi, görüşlerin daha iyi açıklanması noktasında, başta İbnü'l-Arabî olmak üzere, Sadreddin Konevî, Abdurrezzak Kâşânî, Dâvûd el-Kayserî gibi mutasavvıf müelliflerin eserlerinde ifade edilen tasavvufî fikirlere de yer verilmiştir. Bu itibarla, Sinan Paşa'nın tasavvuf anlayışı vahdet-i vücûd geleneği içerisinde okunduğu takdirde, onun bu zincirin bir halkası olduğu ve kendinden önceki birikimi eserlerine yansıttığı görülmektedir. Vahdet-i vücûd anlayışında Hak, âlem ve insana bilgi ve varlık planında atfedilen bütünlüğü, Sinan Paşa'nın tasavvuf anlayışı içerisinde de müşahede etmek mümkündür.