Bir siyaset teorisi olarak velâyet-i fakîh: Âyetullah Humeynî örneği

Toplumu yönetmeye kimin ehil olduğu ve idârenin meşrûiyet kaynağına dâir sorular insanlık târihi kadar eskidir. Bu sorulara verilen cevaplardan biri de idâre hak ve yetkisinin eğitimli insanlara tanınmasıdır. Bu kişilerin başında ise filozof gelmektedir. Antik Yunan'dan beri savunulan bu görüş İslâm medeniyetinde şekil değiştirmiş ve filozof yerini fakihe bırakmıştır. Sünnî ve Şiî düşüncesi dini temsil yetkisinin fakihte olduğunda hemfikirdir. İsnâaşeriyye, fakihin hak ve salâhiyetini sınırlı bir alandan başlayarak mutlak hâkimiyete evrilen "Velâyet-i fakîh" nazariyesi ekseninde geliştirmiş ve İran İslâm İnkılâbı ile tatbik sahasına çıkarmıştır. Bu çalışma Antik Yunan'dan başlayarak filozof ve fakih etrafında formüle edilen, eğitimli seçkin kişinin yöneticiliği fikrini incelemeyi ve nihâyetinde İran İslâm Cumhûriyeti'nde uygulanan sistemi Âyetullah Humeynî'nin savunduğu "Velâyet-i fakîh" teorisi çerçevesinde ele almayı amaçlamaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde târihî arka plan açıklığa kavuşturuldu. İkinci bölümde Âyetullah Humeynî'nin Velâyet-i fakîh düşüncesinin gelişim süreci ve İran İslâm Cumhûriyeti'ndeki tatbik şekli ağırlıklı olarak kendi eserleri ve demeçleri ekseninde incelendi. Çalışmanın üçüncü bölümünde ise Velâyet-i fakîh nazariyesine yönelik eleştirilere yer verildi. Çalışmanın nihâyetinde, Âyetullah Humeynî'nin yeni bir nazariye ortaya koymadığı ancak sınırları tartışmalı bir nazariyeyi ilim havzalarını aşarak halk kitlelerince kabul görecek hale getirdiği ve İran İslâm İnkılabı'ndan sonra yeni rejimi bu nazariye temelinde inşâ ettiği; her ne kadar bugün için genel kabul görse de gerek İran içinde ve gerekse dışında hem ulemâ hem de entelektüeller arasında nazariyeye ve tatbik şekline yönelik îtiraz ve eleştirilerin devam ettiği sonucuna ulaşıldı.