Bitki ıslahında genotip seçim tahminlerinin istatistik metotlarla oluşturulmasında çevrim içi bir uygulama

Bitki ıslahı, insanların yarar ve ihtiyaçları doğrultusunda, bitkiler üzerinde yapılan birtakım değişimlerin ve genetik gelişimlerin sanatı ve bilimidir. Başka bir deyişle bitki ıslahı, genetik ve sitogenetik prensiplerine dayalı bir bilimdir. Uygarlığın başlangıcından bu yana, bitki ıslahı binlerce yıldır uygulanmaktadır. Bu uygulamalar istenilen özelliklere sahip bitkilerin seçilmesinden daha karmaşık moleküler tekniklere kadar birçok farklı yöntemle gerçekleştirilmektedir. Bitki ıslahında yapılan çalışmalar, insanoğlunun neolitik veya geç taş devri döneminde bitkileri kültüre almasıyla başlamış ve 19. yüzyılda Darwin'in kendilemenin etkileri ve evrim teorisi ile devam ederek gelişen teknoloji ve değişen çevre şartlarıyla günümüze kadar gelmiştir. Değişen çevre şartları ve iklim koşulları, artan nüfus bitki ıslahının temel amacı olan verim değerinin yanında, hastalıklara karşı daha dirençli, oluşan değişimlere kolay adapte olan ve daha kaliteli bireyler oluşturmak gibi ek hedefleri getirmiş ve ıslahçı bu amaçlar doğrultusunda oluşan genotip kombinasyonları içeren yoğun veriler üzerinde çalışmak zorunda kalmıştır. Islahçı, bu yoğun verilerden anlamlı sonuçlar elde etmek ve en iyi genotipi seçmek için biyometri biliminden faydalanmaktadır. Biyometri, istatistiksel ilkelerin, tıp, halk sağlığı veya biyoloji ile ilgili soru ve sorunlarından elde edilen sayısal verilerin, toplanması, sunulması, analizi ve yorumlanması ile ilgilenen uygulamalı bir matematik dalıdır. Son yıllarda sayısal dünyadaki hızlı gelişmeler, biyometri çalışmalarını da etkilemiş ve birçok yazılım araştırmacıların kullanımına sunulmuştur. Bu yazılımlardan bitki ıslahçıları, yeni bir birey (genotip) elde etmek için faydalanmaktadır. Ancak bu programların birçoğu ücretli, kullanımı zor, karmaşık ve yabancı kaynaklıdır. Ayrıca bu programlar ıslah araştırmacısının beklentileri doğrultusunda hazırlanmadıkları için pek çok analiz, farklı program parçacıkları bir araya getirilerek yapılmakta ve buda zaman, iş gücü vb. kaynakların kaybına neden olmaktadır. Bu ve benzeri kıstaslar bir araya getirilerek, tarımsal faaliyetlerde ıslah programlarının içerisinde yer alan ve en temel amaç olan genotip seçimi için alternatif çevrim içi bir uygulama olan, www.bresa.yalova.edu.tr adresinde yer alan BRESA yazılımı geliştirilmiştir. N katmanlı mimari kullanılarak tasarlanan yazılım ile bitki ıslahçısı elinde bulunan verim, lokasyon ve tekrar öznitelikleri ile genel ortalama analizi dışında varyasyon, asgari önemli farklılık, birleşik analizleri de yaparak elindeki genotiplerden en iyi genotipi görme ve istatistiki olarak değerlendirme imkânı bulmuştur. Ayrıca istatistik programlarında yer almayan ve sadece bitki ıslah programlarına özel olarak hazırlamış olduğumuz 'İdeal Çevre Analizi' ile ıslahçı mevcut lokasyonlardan iyi, kötü ve ideal çevreleri görebilmekte ve bu çevre şartlarına göre genotip verimlerini değerlendirebilmektedir. Yine çoklu lokasyonlarda çalışan araştırmacılar için tek bir menü kullanılarak stabil (farklı çevre şartlarından, verim parametresi ortalama bir değer aralığında olan genotip) genotipi seçme ve 'Birleşik Analiz Raporlama' ile elde bulunan tüm veriler doğrultusunda genotipleri kıyaslama imkanı sunulmuştur.