Bitkisel yağların vinterizasyonunda kullanılan filtre yardımcı maddelerin yağ kaybı ve yağ kalitesi üzerine olan etkileri

Bu araştırmada bitkisel yağların vinterizasyonunda kullanılan filtre yardımcı maddelerin yağ kaybı ve yağ kalitesi üzerine olan etkilerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Ulusal ve uluslar arası çalışmalar incelendiğinde vinterizasyon işleminde kullanılan filtre yardımcı maddelerin yağ kaybı ve kalitesi üzerine olan etkilerine dair araştırmaya rastlanmamıştır. Ayrıca vinterizasyonda kullanılan perlit yerli olarak üretilirken kizelgur ithal edilmektedir. Türkiye özellikle perlit madeni bakımından zengindir. Yerli üretilen bu maddelerin kullanılmasının yağ kalitesi ve yağ kayıpları üzerine olan etkilerinin ilk defa belirlenecek olması önem taşımaktadır. Bu amaçla, yapılan plan çerçevesinde bu çalışmanın bitkisel yemeklik yağ üretim işletmelerinde vaksın uzaklaştırılması aşamasına (vinterizasyon) ışık tutacağı düşünülmektedir.Yağın kalitesi açısından yağda bulunması istenmeyen, yağa bulanıklık veren vaks ve yüksek erimeli noktalı diğer bileşenlerin vinterizasyon işlemi ile mümkün olabilecek en az kayıpla yağdan uzaklaştırılması gerekmektedir. Bu kapsamda laboratuar ölçekli bir vinterizasyon ünitesi kurularak, bazı işlem parametreleri üzerinde değişiklikler yapmak koşuluyla endüstriye yönelik bir çalışma planlanmıştır. Bu çalışmada farklı bitkisel yağların (ayçiçeği yağı ve mısırözü yağı) vinterizasyonunda kullanılan filtre yardımcı maddelerin (perlit ve kizelgur) farklı oranlarda (%0,3 ve %0,6) kullanılmasının farklı karıştırma sürelerinde (6, 12 ve 24 saat) yağ kaybı ve yağ kalitesi üzerine olan etkilerinin nasıl olduğu araştırılmıştır. Karıştırma hızı, soğutma sıcaklığı ve soğutma hızı parametreleri sabit tutulmuştur.Filtre yardımcı maddelerin vinterizasyon işlemindeki etkinliğini belirlemek amacıyla öncelikle vaks içeriği, bulanıklık, trigliserit kompozisyonu ve yağ kaybı (işlem verimi) analizleri önem taşımaktadır. Aynı zamanda kaliteyi destekleyici analizler olarak; renk tayini, iyot sayısı tayini, serbest asitlik tayini, peroksit sayısı tayini, konjuge dien değeri tayini, p-anisidin değeri tayini, demir, bakır ve nikel tayinleri yapılmıştır.Bu çalışma sonucunda, önemli fiziksel parametrelerden olan bulanıklık, vinterizasyon süresince kontrol örneğine göre kullanılan filtre yardımcı maddelere bağlı olmakla birlikte genel olarak azalma göstermiş, filtrasyon esnasında filtreden yağa filtre yardımcı madde geçişi olduğundan bazı uygulamalarda 12. saatte artmış, 24.saatte tekrar azalma göstermiştir. Kullanılan filtre yardımcı maddelerin diğer bir fiziksel parametre olan renk değerleri üzerine etkisi olmamıştır. Yalnızca uygulanan filtrasyon işlemi etki etmiştir. Filtrasyonda renk maddelerinin bir kısmı filtre tarafından tutulmuştur.Vinterizasyonun yağ kaybı üzerine olan etkisi incelendiğinde, filtre yardımcı madde kullanımının yağ kaybını arttırdığı sonucuna varılmıştır. Vaksın büyük çoğunluğunun uzaklaştırıldığı uygulamalarda (%0,6 kizelgur ve %0,6 perlit) kayıp daha fazla bulunmuştur.Yağların kalite kontrolü amacıyla yapılan ve oksidasyonu belirleyici analizlerden peroksit sayısı, konjuge dien ve p-anisidin değerlerinde vinterizasyon süresince artış olmuştur. Serbest yağ asitliğindeki sınırlı artışlar ise önemsiz bulunmuştur. Vinterizasyon süresince serbest asitlik önemli düzeyde değişiklik göstermemiştir. Yağların vinterizasyonu süresince demir, bakır ve nikel miktarlarında da artış olduğu gözlenmiştir. İz metallerden demir ve bakırdaki artış nikele göre daha yüksek bulunmuştur. Bu durum, yağların tankta beklemeleri esnasında tanktan yağa metal geçişi olduğunu göstermektedir.Ayçiçeği ve mısırözü yağlarının farklı filtre yardımcı maddeler kullanılarak yapılan vinterizasyonunda, yağ asidi ve trigliserit kompozisyonlarında oransal değişim olmamıştır. Vinterizasyon, vaks değişimi üzerine ise önemli derecede etki göstermiştir. Yağların iyot sayıları, vaksların uzaklaştırılmasına bağlı olarak artış göstermiştir. Yağın doymamışlığı arttıkça iyot sayısı da artmıştır.Yapılan analizler neticesinde, perlit ve kizelgur kullanılarak yapılan vinterizasyon işlemlerinde çok fazla fark olmamasına karşın en etkili vinterizasyon uygulamasının %0,6 kizelgur kullanılarak yapılan vinterizasyon olduğu sonucuna varılmıştır. Her iki yağda da vaksın büyük bir kısmı %0,6 kizelgur kullanılarak yapılan vinterizasyonda uzaklaştırılmıştır. Filtre yardımcı madde kullanılmadan yapılan vinterizasyonda vakslar yeterli oranda uzaklaştırılamamıştır bu sebeple vinterizasyon işleminde mutlaka filtre yardımcı madde kullanılması gerekmektedir. Filtre yardımcı madde kullanılmadan yapılan vinterizasyon işlemlerinde yağ kaybı, filtre yardımcı madde kullanılarak yapılan vinterizasyon işlemlerine göre daha düşük bulunmuştur. Filtre yardımcı maddelerden kizelgur kullanılarak yapılan vinterizasyonda yağ kaybı, perlit kullanılarak yapılan vinterizasyona göre daha yüksektir. Uzaklaştırılan vaks miktarı arttıkça kayıp da artmıştır. Vaksların uzaklaştırılmasında en etkin süre ise 24 saat olarak bulunmuştur.