Seasonal biomonitoring and mapping of air pollution in the Plain of Bolu

Bu çalışmada, Bolu Ovası'nın hava kalitesi profili biyoizleme yöntemi ile belirlenmiştir. Bolu ovasından Kasım 2012 ve Haziran 2013'te liken ve çam iğnesi örnekleri toplanmıştır. Toplanan örnekler, kararlı karbon ve azot bakımından İzotop Oranı Kütle Spektrometresi (IR-MS) ile analiz edilmiş ve element bakımından Endüktif Eşleştirilmiş Plazma Kütle Spektrometresi (ICP-MS) ile analiz edilmiştir. Likenlerdeki elementlerin konsantrasyon değerleri literatürdeki verilerle karşılaştırılabilir düzeydedirler. Konsantrasyon verileri bölgedeki kirlilik dağılım haritalarını elde etmek için kullanılmıştır. Yaz ve kış mevsimlerinde yapılan alan çalışmasında toplanan liken ve çam iğnesi örneklerine ait istatiksel sonuçlar incelenmiştir. Kış mevsiminde, liken örneklerinde en düşük ortalama konsantrasyon 0.3±0.2 ng g-1 ile Pt için ve en yüksek ortalama konsantrasyon 2816±1589 µg g-1 ile K için bulunmuştur. δ15N ve δ13C için ortalama konsantrasyon sırasıyla -9.72±3.12 ve -22.46±0.60 ‰ olarak bulunmuştur. Kış örneklemesine benzer olarak yaz mevsiminde yapılan örneklemede liken örnekleri için en düşük ortalama konsantrasyon 0.3±0.2 ng g-1 ile Pt için bulunmuştur. En yüksek ortalama konsantrasyon 4530±1631 µg g-1 ile K için saptanmıştır. δ15N ve δ13C için yaz örneklemesi ortalama konsantrasyonlar sırası ile -9.71±3.89 ve -22.48±0.67 ‰ dir. Liken ve çam iğnesi örneklerinin element bileşimleri farklıdır. Bu çalışmada, birçok elementin liken türlerinde bileşimi benzerlik gösterirken, çam iğnesinin liken türlerine göre tamamen farklı bileşim gösterdiği belirlenmiştir. Çam iğnesi örnekleri Mg, K, Mn, Sr ve Ca için hem yaz hem kış sezonlarında daha yüksek birikim kapasitesine sahiptir. Bu çalışmada, zenginleştirme faktörü kış ve yaz örnekleme çalışmaları için ayrı ayrı hesaplanmıştır. Liken ve çam iğnesi örneklerinin birikim kapasitelerinin farklılığına ek olarak, bunların mevsimsel zenginleştirme faktörleri de birbirlerinden bağımsızdır. 10'dan büyük zenginleştirme faktörüne sahip Zn, Hg, Cd, Sb, As ve Se'un atmosfere salınımları insan kökenli kaynaklardandır. Bu çalışmada toplanan örneklerin kimyasal kompozisyonunu etkileyen kirletici kaynaklarını bulmak amacıyla üretilen veri setine faktör analizi uygulanmıştır. Kış sezonunda toplanan örnekler için kirletici kaynakları toprak, biyo-kütle yakımı, taşıt emisyonları, kömür yakımı, petrol yakımı, çimento fabrikası olarak bulundu. Yaz mevsiminde toplanan örnekler içinse kirletici kaynakları toprak, taşıt emisyonları, biyo-kütle yakımı, kömür yakımı ve yerel karışık antropojen kaynak olarak belirlendi. Son olarak, zenginleştirme faktörü 10'dan büyük elementlerin ve kararlı karbon ve azot izotop oranlarının alansal dağılımları değerlendirilmiştir. Dağılım parametreleri her bir element için birbirinden farklıdır. Bununla birlikte, bir çok parametre için, çok yüksek konsantrasyonlu alanlar otoyola yakın ve gözlemlediğimiz yüksek konsantrasyona sahip lokasyonlar şehir merkezine yakın yerlerde kümelenmiştir. ANAHTAR KELİMELER:Biyoizleme, Liken, Elementler, izotop oranı, faktör analizi