Büveyhîler ve Selçuklular döneminde Hûzistân Eyaleti (945-1194)

Med, Pers, Part ve Sâsânî İmparatorluklarına ev sahipliği yapan Hûzistân; İslâm öncesi siyasî, askerî, kültürel ve ekonomik alanda önemli bir bölgeydi. Müslümanların fethinden sonra da İslâm devletleri için önemini korudu. Özellikle Cündişâpûr okulu örnek alınarak İslâm dünyasının muhtelif yerlerinde inşa edilen kurumlar bilimsel ilerlemenin öncüsü oldu. Hûzistân, Bağdat'a yakın olması nedeniyle buradaki siyasî, askerî, dinî, kültürel ve sosyal faaliyetlerden birinci derecede etkilendi. Abbâsîlerin III. (IX.) yüzyılda siyasî gücünü kaybetmesiyle birlikte devlet içerisinde ortaya çıkan Tâhirîler ve Saffârîler gibi mahallî hanedanlar kısa süreli de olsa Hûzistân'ı hâkimiyetleri altına aldı. Ardından ortaya çıkan Zencî isyanı bölgenin sosyo-ekonomik yönden çöküşüne zemin hazırladı. Bölgenin istikrarını bozan bu gelişmeler ilmî hayatın gerilemesine neden oldu. Büveyhîler, Hûzistân'ı hâkimiyeti altına aldıktan sonra bölgenin siyasî ve ekonomik istikrarını sağlamak için birtakım düzenlemeler yaptı. Ancak Adudüddevle'nin haleflerinin giriştiği hükümdarlık mücadelesi bu çabaları boşa çıkardı. Mu'tezile mezhebinin Büveyhî hükümdarları tarafından desteklenmesi sayesinde bölgede birçok Mu'tezilî âlimin yetişmesine olanak sağlandı. Büyük Selçuklular, Büveyhîlerin Hûzistân'daki hâkimiyetine son verdikten sonra bölge, merkezden atanan askerî valiler tarafından yönetildi. Melikşah dönemi dâhil Berkyaruk ve Muhammed Tapar zamanındaki münferit olaylar hâricinde Hûzistân, siyasî çekişmelerin uzağında kaldı. Bâtınîler sosyal hayatı olumsuz anlamda etkilese de onlara karşı yapılan mücadele başarılı oldu. Hûzistân, Irak Selçuklu Devleti'nin teşekkülü sırasında Muhammed Tapar'ın oğulları arasında paylaştırıldı. Seyhun'da yaşayan Avşarlar, Türkmen boyları ile birlikte batıya doğru göç etmek zorunda kalınca bu grupların bir kısmı bölgeye yerleşti. Avşar boyuna mensup Şümle, Hûzistân'da emîrlik kurarak yaklaşık 50 yıl boyunca bölgenin siyasî hayatında aktif rol oynadı. Bu tezde Hûzistân bölgesi tarih içerisinde bir bütün olarak ele alındı. Büveyhîler ve Selçuklular dönemini bütün yönleriyle çalıştık. Ancak bu devirler öncesi hakkında da tezde değerli bilgiler verilmeye çalışıldı.