Büyük Selçuklu Devletinde adalet telakkisi ve işleyişi

Büyük Selçuklularda en büyük yetki ve otorite sahibi olarak sultan; devlet teşkilâtını oluşturan saray, hükûmet ve ordu olmak üzere üç müessesenin başında bulunduğu gibi, bu müesseselerle beraber devletin dört temel dayanağından birisi olan adalet teşkilâtının da başı olarak en yüksek hâkim durumundaydı. Büyük Selçuklu sultanları; en büyük yargıç sıfatıyla uhdelerinde bulunan yargı yetkisini, geniş bir ülkede tüm adlî fonksiyonu bizzat yerine getirmelerine imkân olmadığından, kendi adına yargı yetki ve görevlerini yerine getirecek kimselere devretmişlerdir. Hükümdardan başlamak üzere, adlî kolluk kuvvetlerine kadar geniş bir yelpazede çeşitli adalet uygulamalarıyla adalet mekanizması işliyordu. Bu tez çalışması altı bölümden müteşekkildir. Birinci bölümde; Büyük Selçuklu Devleti adalet teşkilâtının menşei hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde; Selçuklu kültür çevresinde adalet mefhumu ve adalet telakkisi konusu ele alınmıştır. Üçüncü bölümden itibaren hükümdardan başlamak üzere, adaletin işleyişinde rol oynayan kişi ve kurumlar ayrı ayrı incelenmiştir. İlk olarak bu üçüncü bölümde, Büyük Selçuklu sultanlarının yargısal-cezaî yetki ve sorumluluklarına temas edilmiştir. Dördüncü bölümde, sultanın mutlak vekili sıfatını haiz bulunan vezirin geniş yargısal-cezaî yetki ve sorumlulukları belirtilmiştir. Beşinci bölümde, adalet teşkilâtının başlıca kurumu olan kadılık müessesesi ve adalet teşkilâtının başlıca görevlileri olan kadı'l-kudat ve kadılar mufassal bir şekilde ele alınmıştır. Altıncı ve son bölümde ise Selçuklu taşrasının idaresinde siyasî, idarî, askerî, malî ve içtimaî çeşitli görev ve faaliyetleri yerine getiren, bu arada adlî salâhiyetleri de bulunan üst düzey devlet görevlilerinden vali, şahne, amîd, reis, muhtesib, iktâ sahipleri ve bunların nâibleri, yardımcı memurları ile ases, nakîb, pâsbân, hares, rukebâ gibi alt rütbeli gece ve gündüz bekçilerinin; ayrıca hâcib, emîr-i dâd, emîr-i hares, sâhibü'ş-şurta ve seyyidlerin nakîbi olarak yine üst düzey devlet görevlilerinin yargısal-cezaî görev, yetki ve sorumlulukları ele alınmıştır. Böylece Büyük Selçuklu Devletinde adalet telakkisi, adalet teşkilâtı, adaletin sağlanmasına yönelik uygulamalar ve adaletin işleyişinde rol oynayan kişi ve kurumlar bütün yönleriyle ayrıntılı bir şekilde incelenmeye ve açıklanmaya gayret edilmiştir. Kaynakçada gösterilen geniş bir literatür dâhilindeki ana kaynakların taranması ve telif ve tetkik eserlerin incelenmesi neticesinde elde edilen bilgileri, nakletmekten ziyade, derin bir tahlile ve tenkide tâbi tutmaya özen gösterilmiştir. Bir derleme çalışma olmaktan ya da şu ana kadar yapılan araştırmalarla tekrara düşmekten kaçınmaya çalışılarak; orijinal bir çalışma ortaya koymak hedeflenmiştir.