Risk assessment and marine accident analysis in ice-covered waters

Bu tezin en önemli noktası, buzlu bölgelerdeki gemi seyrini anlamaktır. Son yıllarda Arktik deniz buzları hızlı şekilde erimektedir ve gelecekte Kuzey Kutbunun açık deniz olacağı öngörülmektedir. Küresel ısınmanın çevreye ve ekolojiye birçok dezavantajı olmasının yanı sıra, taşımacılık endüstrisine bazı fırsatlar getirmektedir. Örneğin, Kuzey Deniz Rotası (Northern Sea Route), geleneksel Süveyş Kanalı rotasına kıyasla seyir rotasını yaklaşık 7000 deniz mili kısaltmaktadır. Bu araştırmada buzda gemi seyrini önemli şekilde etkileyen ve birbirine sıkı sıkıya bağlı üç ana başlık incelenmektedir. Kutup bölgelerindeki bir suyolunun seyre elverişliliğine karar verilmeden önce, ilgili istatistiklerin ve deniz kazalarına neden olan kök sebeplerinin bilinmesi önem arz etmektedir. Daha sonra mevcut ve muhtemel tüm risklerin neler olduğu ve bu risklerin ne seviyede bulunduğu tespit edilmelidir. En son olarak da eğer buzlu bölgelerde seyir yapılmaya karar verildiyse, rota seçimi problemi incelenmelidir. Burada değinilen her bir konu, tezde üç bölüm halinde ele alınmış ve her bir bölüm aşağıda özetlenmiştir. Üçüncü bölümde, buzda seyir emniyetine etki eden mevcut ve muhtemel tüm risk faktörleri kategorize edilmiş ve uzman görüşleri alındıktan sonra Geliştirilmiş Bulanık Analitik Hiyerarşi Süreci (GB-AHS) metodu yardımıyla her bir riske ait numerik ağırlıklar tespit edilmiştir. Küresel lojistikte ekonomik fayda ve süre avantajı sağlamak için kutup bölgelerindeki gemi seyir rotaları önemli bir rol üstlenmektedir. Bu bölgenin coğrafi pozisyonu, buzun mevcudiyeti, ağır hava şartları, kuvvetli akıntı ve rüzgarlar bu bölgede seyre etki eden risklerden bazılarıdır. Çatma, oturma ya da tekne hasarı gibi olumsuz durumlar bu bölgede her zaman meydana gelebilecek potansiyel deniz kazalarıdır. Böylesi durumların sonuçları, can ve mal emniyeti için büyük risk ve zorluk olu¸sturmaktadır ve bu olayların ekonomik, politik, çevresel etkileri çok masraflı olabilmektedir. Bununla birlikte bu çalı¸sma, literatürde bu bölge için risk seviyelerinin analitik ve sistematik olarak ortaya kondu˘gu ilk akademik çalı¸smadır. Buzlu ortamlarda seyir için riskler yedi farklı kategoride toplanmıştır. Bunlar; (i) gemiyle doğrudan ili¸skili olmayan dış faktörler, (ii) gemi yapısı ve gemi ekipmanların yeri, (iii) gemi ekipmanlarının teknik arızaları (iv) gemi operasyonları ve ekipmanların yerleştirilmesi ile ilgili riskler, (v) yük/yakıt ve bunları elleçleme ekipmanlarından kaynaklanan riskler, (vi) iletişim, organizasyon, operasyonel talimatlar ve rutin işlere ait riskler, (vii) insan faktörü, durum farkındalığı ve durum değerlendirmesine ili¸skin riskler olarak saptanmıştır. Her bir risk faktörü kendi içerisinde alt kriterlere ayrılmaktadır. Toplamda 79 adet risk kriteri ele alınarak kutup bölgeleri için seyre etki eden kapsamlı bir risk değerlendirme çalışması yapılmıştır. Belirlenen bu risk faktörleri ve alt kriterleri ile GB-AHS metodunun ön şartı olan üç katmanlı hiyerarşi yapısı oluşturulmuş olmaktadır. Daha sonra ilgili bölümde geniş bir biçimde açıklanan metodoloji adım adım uygulanmaktadır. Netice itibariyle uzmanların düşünceleri ve sözel ifadeleri sayısal değerlere dönüştürülerek GB-AHS metodu ile elde edilen veriler analiz edilmiştir. Bu bölgede seyir yapan gemiler ve idari yetkililere yol göstermesi amacıyla ortaya konan sonuçların, mevcut risklerin azaltılarak kaza sayısının minimize edilmesi amaçlanmaktadır. Buzlu bölgelerdeki risklerin bilinmesi, ağırlıklandırılması ve önceliklendirilmesi deniz kazalarının önlenmesi için önemli bir öncüldür. Deniz kazalarına neden olan yada ileride olması muhtemel kök sebepler belirlenirken deniz kaza raporlarının ve uzman görüşlerinin yanı sıra mevcut ve muhtemel tüm risklerin de incelenmesi gerekmektedir. Kutup bölgesinde herhangi bir kazaya neden olan tüm kök sebepler üçüncü bölümde belirlenen risk kriterleri içerisinde yer alması gerektiğinden hareketle çatma ve oturmaya sebep olan/olabilecek tüm kök sebepler ilgili risk kriterleriyle dördüncü bölümde eşleştirilmiştir. Dördüncü bölümde, Bulanık Hata Ağacı Analizi (BHAA) algoritmasını kullanarak Arktik bölgesinde meydana gelen deniz kazalarının ve gemi hasarların nasıl minimize edileceğini anlamak amaçlanmıştır. Arktik bölgesinde buzlu ortamlarda seyir son beş yılın yaz aylarında yoğun bir şekilde gerçekleştirilmektedir. Bu yüzden, kutup bölgelerinde meydana gelmiş ve gelmesi muhtemel kazalardan elde edilen seyir odaklı risk değerlendirmesi emniyet açısından çalışılması gereken yeni bir konudur. Bu bölümde buzlu bölgelere özgü çatma ve oturmanın kök sebepleri belirlenmiştir. Her bir faktörün risk seviyesi uzman görüşleri alınarak tespit edilmiştir. Ayrıca, gelecekteki kazaların önüne geçmek için alınacak önlemlerin riski azaltmak için verimli olup olmadığı tartışılmış ve seyir emniyetini artırmanın yolları araştırılmıştır. Günümüzde kuzey kutbundaki su yolları yalnızca yaz dönemleri seyre elverişli iken, küresel ısınmanın etkisiyle yakın gelecekte bölgenin daha uzun periyotlarda seyre elverişli olacağı öngörülmektedir. Bu yüzden, özellikle 2009'dan sonra Arktik bölgesinden geçerek yapılan düzenli deniz taşımacılığı artmaktadır. Buzda seyir rotaları üzerinden lojistik operasyonları Arktik bölgesindeki ticari faaliyetler konusunda akademik çalışmalarda artış gözlemlenmiştir. Be¸sinci bölüm, buzlu bölgelerdeki lojistik faaliyetler için buzda seyir problemini incelemekte ve buzlu sularda gemi operasyonları için orijinal bir karar verme modeli önermektedir. Amaçlanan bu yaklaşım, buzlu bölgelerdeki mevcut ve uygun seyir rotaları ile buza bağlı faktörler dikkate alınarak en optimum rotanın seçimi ile ilgilenmektedir. Ele alınan bu problemde, uzman görüşmeleri gerçekleştirilmiş ve problem net bir şekilde tanımlanmıştır. Jenerik Bulanık Analitik Hiyerarşi Süreci (JB-AHS) metodu kullanımında uzman yanıtlarının çalışmaya net yansıması için bulanık küme eklentisi tercih edilmiştir. Sonuç itibariyle, en optimal rotanın seçimi, belirlenen kriterlerin gerçeğe yakın değerleriyle ifadelerle hazırlanmış ve gösterilmiştir. Rota seçiminde buz durumununa bağlı sekiz adet kriter belirlenmiştir. Bunlar, rota boyunca ortalama rota genişliği, rota uzunluğu, rotanın maksimum olduğu genişlik, rotanın minimum olduğu genişlik, buz konsantrasyonu, keskin manevra alanlarının sayısı ve rota boyunca geminin sığınabileceği slot sayısıdır. Bu kriterler hakkında yorum yapabilmek için bu kriterlere bağlı riskleri göz önünde bulundurmak gerekmektedir. Dolayısıyla buz durumuna bağlı riskler ve bu risklerle ilgili çatma ve oturmaya neden olabilecek kök sebepler, her bir rota seçim kriteri için tespit edilmiştir. Rota seçiminde sadece buz durumuna bağlı kriterler belirlendiği için diğer riskler sabit kabul edilmiştir. Örneğin; kötü hava şartları, akıntı rüzgar vs. tüm rotalar için sabittir. Bu çalışmanın çıktısı olarak; buzlu bölgelerde gemi seyrine ili¸skin fırsatların maksimize edilmesi, risk ve zorlukların da minimize edilmesi amacıyla denizcilere, denizcilik organizasyonlarına ve diğer ilgililere alacağı kararlarda bir rehber sunması amaçlanmıştır. Diğer taraftan, tezde verilen metotlar, modeller ve fikirlerin geliştirilmesi için gelecekte araştırmacılara fırsatlar sunmaktadır.