Çay bitkisinde (camellia sinensis) gözlenen fitofag akar türlerinin yıllık popülasyon dinamiğinin belirlenmesi

Bu tez çalışması, 2023-2024 yıllarını kapsayan 12 aylık süreçte Rize ve Artvin illerinden dörder bölge olmak üzere toplam sekiz bölgede bulunan çay bahçelerinde yürütülmüştür. Çalışmada alandan toplanan çay yaprakları üzerinde bulunan fitofag akar türlerinin araştırılması ve yıllık popülasyon dinamiğinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla her ay iki defa olmak üzere 24 kez arazi çalışması yapılmıştır. Akarlar, morfolojik teşhisi için her bir türe özgü olarak farklı derişimdeki laktik asit içerisinde bekletilerek berrak hale gelmesi sağlanmıştır. Ardından Hoyer ortamına alınarak teşhisleri yapılmıştır. Alanda daha önce tespit edilen yedi akar türünün yanında dokuz yeni akar türü daha belirlenmiştir. Bu akarların yedi tanesi familya düzeyinde teşhis edilmiştir, diğer iki akarın ise sadece hangi takıma ait olduğu belirlenebilmiştir. Alanda en yoğun bulunana türler sırasıyla, Polyphagotarsonemus latus (Banks) %61,8 oranında Calacarus carinatus (Green) %20,3, Brevipalpus phoenicis (Geijskes) %11,9, Tydeus californicus (Banks) %1,9, Neoseiulus californicus (McGregor) %0,8, Czenspinskia transversostriata (Oudemans) %2,3, Tuckerella japonica (Ehara) %0,1 oranında ve diğer tanımlanamayan dokuz akar türü de toplam % 0,7 oranında belirlenmiştir. Alanda en yoğun olarak görülen P. latus mart ayı dışında tüm aylarda çay üzerinde görülmüş olup ağustos ayında popülasyonun en yüksek seviyeye ulaştığı tespit edilmiştir. İl, bölge ve aylar arasında istatistiksel olarak anlamlı farklar görülmüştür. Popülasyon ile sıcaklık, nem ve yağış parametreleri ile yapılan korelasyonda, sıcaklık artışının P. latus popülasyonu üzerinde pozitif etki gösterdiği belirlenmiştir. En yoğun olarak görülen ikinci tür olan C. carinatus popülasyonu ocak ayı itibari ile artışa geçerek mart ayında en yüksek seviyeye ulaştığı ve mayıs ayı itibariyle düşük seviyede olduğu görülmüştür. Şehir ve bölgeler arasında anlamlı farklar tespit edilmiştir. Sıcaklığın orta düzeyde negatif olarak C. carinatus popülasyonunu etkilediği belirlenmiştir. En yoğun üçüncü tür olan B. phoenicis ise yıl boyunca çay üzerinde tespit edilmiş olup kasım ve aralık aylarında en yüksek seviyeye ulaştığı görülmüştür. Diğer aylarda çok düşük seviyelerde görülmüştür. İl, bölge ve aylar arasında fark istatistiki olarak anlamlı bulunmuştur. Popülasyon düzeyi, nem ile orta düzeyde negatif yağış ile orta düzeyde pozitif korelasyon göstermiştir. Çay yapraklarında tespit edilen diğer üç fitofag akar türünün genel olarak sıcaklık ve nem ile pozitif yağış ile negatif yönde korelasyon gösterdiği, predatör akar olan N. californicus ise sıcaklık ve nem ile zayıf düzeyde negatif, yağış ile pozitif korelasyon gösterdiği belirlenmiştir. Alanda tespit edilen akar türlerinin popülasyon dinamiklerinin belirlenmesi ve sürekli sürveyans çalışması yapılması bölgede tarımı yapılan çay ve diğer ekonomik öneme sahip bitkiler için önemlidir. Fitofag akarlar ile bunlar üzerinden beslenme potansiyeline sahip avcı akarlar arasında gözlenebilecek olan etkileşimlerin incelenmesinin önemli olduğu ve bitki koruma anlamında ehemmiyet arzettiği görülmüştür.