Çay fidanı yetiştiriciliğinde tohum ve çelik kullanmanın kök gelişimi ve fidan kalitesi üzerine etkilerinin belirlenmesi

Çay bitkisi (Camellia sinensis L.) Türkiye'de özellikle Doğu Karadeniz Bölgesi'nde hem ekonomik hem de ekolojik açıdan önemli bir tarım ürünüdür. Ancak ülkemizdeki çay bahçelerinin büyük bölümü tohumla üretilmiş fidanlarla kurulmuştur. Bu durum, genetik çeşitliliği artırmakla birlikte bahçelerde homojenliği azaltmakta; dolayısıyla verim ve kalite üzerinde olumsuz etkilere yol açmaktadır. Oysa dünya genelinde çay tarımında yaygın olarak kullanılan vejetatif (klonal) çoğaltma yöntemleri, daha standart, yüksek verimli ve kaliteli bahçelerin kurulmasına olanak sağlamaktadır. Bu çalışmada, çelikle ve tohumla üretim yöntemleri karşılaştırılarak, köklenme başarısı ve fidan kalitesi bakımından benzerlik ve farklılıkları ortaya konulmuştur. Araştırmada, biri Çin, biri Japon menşeli, biri ÇAYKUR'un tescilli yerli çeşidi ve 5 tanesi de TÜBİTAK 1007 projesinden elde edilmiş genotipler olmak üzere toplam sekiz farklı çay çeşit ve genotipi materyal olarak kullanılmıştır. Her genotip için 48 adet çelik ve 48 adet tohum olmak üzere toplam 768 adet fidan üretilmiştir. Çelik üretiminde yaprak göz çelikleri kullanılmış; budama sonrası alınan çelikler, torf/vermikülit (3:1 oranında) karışımı içeren ortama 4000 ppm IBA hormonu uygulanarak viyollere dikilmiştir. Aynı şekilde, olgunlaşan tohumlar da benzer koşullarda viyollere ekilmiştir. Tüm fidanlarda köklenme oranı, sürgün gelişimi ve genel fidan kalitesi düzenli aralıklarla izlenmiş ve değerlendirilmiştir. İstatistiksel analizler sonucunda, tohumla çoğaltmanın kök gelişimi, sürgün uzunluğu ve biyokütle açısından bazı üstünlükler gösterdiği; buna karşın çelikle çoğaltmanın fidan kalitesi ve bazı genotiplerde kök gelişiminde daha iyi sonuçlar verdiği belirlenmiştir. Özellikle 28 Tİ 09 ve 53 ME 265 genotiplerinin birçok özellik bakımından öne çıktığı saptanmıştır. Sonuç olarak, çelikle üretimin kök gelişimi ve fidan kalitesi açısından tohumla üretime benzer düzeyde başarı sağladığı görülmüştür. Bu bulgular, Türkiye'de yaşlanan ve verimliliği azalan çay bahçelerinin üstün nitelikli klonal fidanlarla yenilenmesine katkı sağlayacak niteliktedir. Ayrıca, üreticilerin ve fidan yetiştiricilerinin çelikle üretime yönelmesini teşvik ederek, çay tarımında sürdürülebilir verim ve kalite artışına zemin hazırlayacaktır.