Cem Sultan'ın Cemşîd ü Hurşîd mesnevisi [Bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük]

Klasik Osmanlıcaya geçiş öncesi Eski Anadolu Türkçesinin önemli bir tanığı olan Cemşîd u Hurşîd, Osmanlı şiirinin her kademeden şairinin ve şiirinin anlaşılması için önemli bir mirastır. Cemşîd u Hurşîd / Āyāt-ı ʿUşşāk, İranlı şair Selman-ı Saveci'nin kaleme aldığı Farsça Cemşîd ü Hurşîd mesnevisinin Sultan Cem tarafından genişletilerek Türkçeye ikinci defa kazandırılmış bir mesnevidir. Şiir ve hikâyeyi bünyesinde barındıran bu mesnevi, 36 yıl gibi kısa bir ömür süren, ömrü sürgünlerde geçen bir şehzadenin 19 yaşında tercüme ettiği bir eserdir. Osmanlı şiirinin anlaşılması için ve daha geniş kitlelere ulaştırılması için farklı projeler mevcuttur. Ferdinand de Saussure'ün kelimelerin bağlamda anlam kazandığı fikri üzerine inşa edilen Tarih ve Edebiyat Metinleri Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlüğü (TEBDİZ) projesinin alt yapısı kullanılarak hazırlanan bu tezle Cemşîd u Hurşîd'in söz varlığı ve şairin parmak izi üslubuna ait veriler ortaya konmuştur. Çalışma literatür bölümüne yer verilen giriş bölümü, metin inceleme bölümü ve sonuçtan oluşmuştur. Çalışmanın inceleme bölümünde; Cemşîd u Hurşîd'de geçen arkaik kelimeler, deyimler, atasözleri, ikilemeler, fiiller, ayetler, hadis ve rivayetler, günlük konuşma diline ait ifadeler, dualar ve tamlamalarla ilgili tespitler sayısal verilerle ortaya konmuştur. Bu bölümde ayrıca Fatih Sultan Mehmet gibi büyük bir dehanın oğlu olan ve şiir ülkesinde iddialı olmak isteyen genç bir şehzadenin kelime dünyasının anlaşılması, metnin esere-okura-sanatçıya-topluma yönelik edebi kuram verilerinden hareketle elde edilen bulgulara yer verilmiştir. Mesnevinin kelime varlığı ve bu kelimelerin şiirde kazandığı anlamlardan hareketle şairin şiir ve üslubuna ait çıkarımlar çalışmanın sonuç bölümünde değerlendirilmiştir. Üslubun sanatçının tabiatını, çevresini, kişiliğini yansıttığı fikrinden hareketle araştırmacılar, tezkireler ve verilerin ışığında mesnevi bu bölümde değerlendirilmiştir.