Cemâleddin Efgânî'nin Türkiye'deki fikrî ve sosyal cereyanlar üzerindeki etkisi

Türkiye'den Mısır'a, İngiltere'den Hindistan'a, Rusya'dan İran'a kadar birçok coğrafyaya seyahat eden Cemâleddin Efgânî, etkilediği kişiler, bıraktığı eserler, karıştığı hadiseler ve yetiştirdiği öğrenciler ile on dokuzuncu asrın siyaset ve fikir dünyasında önemli izler bırakmış bir kişiliktir. İzlerini ve etkilerini günümüzde de sürebileceğimiz Efgânî hakkında hâlâ devam eden tartışmalar, soyu, mezhebi, doğduğu yer ve fikirleri etrafında sürüp gitmektedir. Gerek kendisinin bıraktığı izler (eserler, fikirler, öğrenciler) gerekse çizgisini takip edenlerin ortaya koydukları, 'İslâmcılık' olarak anılmaya devam etmekte, ciddi bir kitleyi etkilemekte ve bu doğrultudaki külliyat gün geçtikçe büyümektedir. Külliyat büyüdükçe Efgânî etrafındaki tartışmalar da artarak devam etmektedir. Bu durum da aslında Efgânî'nin önemini arttıran bir unsur olmaktadır. Ancak bu çalışmada onun soyu, mezhebi, doğduğu yer vb konulardaki tartışmalara sadece kısa bir değinide bulunulmuştur. Daha çok fikirleri, mücadelesi ve hayatı etrafındaki bazı tartışmalar, kimi yazarların iddiaları ve görüşleri çerçevesinde değerlendirilmiştir. Sonra etkileyici kişiliği, sosyolojinin temel kavramlarından olan 'karizma' çerçevesinde irdelenmiştir. Bunun ardından etkilediği bazı önemli şahsiyetler ele alınmış, dönemin fikrî ve sosyal çevrelerinden olan Sırât-ı Mustakîm/Sebîlürreşâd ve Türk Yurdu dergileri üzerindeki tesirleri saptanmıştır. Sırât-ı Mustakîm/Sebîlürreşâd ve Türk Yurdu dergileri taranarak, bu dergilerde Efgânî ve temsil ettiği çizgiye dair etkiler tespit edilmiştir. Bu amaçla öncelikle doğrudan etki bağlamında Efgânî'ye ait metinlerin çevirileri, Efgânî'den bahis ve ona has bazı kavram ve düşünceler araştırılmıştır. Ardından dolaylı etkileri bağlamında Abduh ve diğer öğrencilerinden yapılan çeviriler, onlar üzerinden işlenen konular ve değiniler belirlenmiştir. Böylece Cemâleddin Efgânî'nin Türkiye'deki İslamcı ve Türkçü düşünce üzerindeki etkileri ve etkilerin boyutu, bu akımların önemli temsilcileri ve yayımları üzerinden incelenmiştir. Anahtar Kelimeler: Cemâleddin Efgânî, İttihad-ı İslâm, Pan-İslâmizm, Sırât-ı Mustakîm, Sebîlürreşâd, Türk Yurdu