Cemşîd ü Hurşîd mesnevilerinde mekân ile coğrafi unsurların kullanımı ve mekân-karakter ilişkisi

Bu çalışma, klasik Türk edebiyatının önemli mesnevi örneklerinden olan Cemşîd ü Hurşîd mesnevilerinde mekânın işlevselliğini, coğrafi unsurların anlatıdaki yerini ve mekân ile karakter arasındaki anlam düzeyli ilişkileri incelemeyi amaçlamaktadır. Özellikle Ahmedî, Cem Sultan Ayşe Hubbî ve Abdî'ye ait dört ayrı Cemşîd ü Hurşîd mesnevisi temel alınarak yürütülen bu çalışmada, mekân yalnızca olayların gerçekleştiği fiziki bir zemin olmaktan öte, karakterin ruhsal yolculuğunu, içsel dönüşümünü ve anlamsal derinliği şekillendiren çok katmanlı bir anlatı unsuru olduğu ortaya konulmuştur. Çalışmanın kuramsal çerçevesinde, öncelikle mesnevi türünün klasik Türk edebiyatındaki tarihsel gelişimi, biçimsel özellikleri ve içeriksel eğilimleri değerlendirilmiştir. Ardından "mekân" ve "karakter" kavramları edebî bağlamda ele alınmıştır. Bu bağlamda mekân, anlatının yalnızca arka planı değil, aynı zamanda karakterlerin bireysel gelişim süreçlerine eşlik eden, hikâyenin tematik yapısını güçlendiren ve anlam üretme potansiyeli taşıyan aktif bir unsur olarak değerlendirilmiştir. Uygulama bölümünde ise dört mesnevide geçen saray, şehir, çöl, dağ, meydan ve zindan gibi fiziksel ve sembolik mekânlar ayrıntılı bir biçimde incelenmiştir. Bu unsurların Cemşîd'in aşk yolculuğu ve diğer bazı karakterlerin içsel dönüşümüyle olan ilişkisi ortaya konulmuştur. Özellikle ıssız çöller, dağlar ve saraylar, karakterin ruhsal gelgitlerini ve aşkın sınayıcı doğasını yansıtan simgesel mekânlar olarak analiz edilmiştir. II Ayrıca metinlerde sıkça karşılaşılan Çin, Rum, Hindistan, Şam, Bağdat, Mısır, Habeş, Bedahşan, Buhara, Horasan ve İsfehan gibi coğrafî yer adları tarihî ve kültürel bağlamlarıyla birlikte değerlendirilmiştir. Bu yerlerin metne kattığı anlam, oluşturdukları atmosfer, şairin idealize ettiği dünya tasavvuru ve evrensel gerçeklik duygusu üzerinde durulmuştur. Bu coğrafi unsurlar, Cemşîd'in Çin'den başlayıp Rum'a uzanan seyahatinde karşılaştığı sınavlar ve geçirdiği dönüşümle doğrudan ilişkilendirilerek anlatının sembolik yolculuk yapısını desteklemektedir. Bu çalışma sonunda elde edilen bulgular, Cemşîd ü Hurşîd mesnevilerinde mekânın yalnızca betimsel veya estetik bir unsur olmadığını; bilakis anlatının anlam örgüsünü şekillendiren, karakterin gelişimini yapılandıran ve aşk temalı mesnevi geleneğini derinleştiren belirleyici bir yapı taşı olduğunu ortaya koymaktadır. Böylece klasik Türk mesnevilerinde mekâna ve mekân karakter ilişkisine yönelik yapılan çözümlemelere bir katkı sunulduğu; mekân merkezli okumaların anlatı çözümlemelerinde ne denli işlevsel ve gerekli olduğu vurgulanmıştır.