Cephe düzeni ve süslemeleriyle geleneksel Aksaray evleri

Aksaray ili tarihte çeşitli birçok uygarlığın yerleşim alanı olmuştur. Kent, farklı dönemlerin yapım ve tasarım kriterlerini barındıran dini, sivil, idari, sosyal ve kültürel mimari yapıları sınırları içerisinde bulundurmaktadır. Tarihi belge niteliğindeki bu yapılar içerisinde yer alan geleneksel kültürün yansıması olan geleneksel Aksaray evleri de tasarımı, cephe düzeni ve süslemeleri ile Anadolu'nun geleneğini, yaşam tarzını ve geçmişini günümüze aktarmaktadır. Tarihi belge niteliğindeki bu yapıların tasarımını ve oluşumunu etkileyen faktörler geleneksel konut cephelerine doğrudan etki etmektedir. Nüfus artışı ile gittikçe betonarme yapıların sayısında artış görülen kentte geleneksel konutların çoğunluğu yok olmuş günümüze nadir sayıda korunmuş veya metruk durumda olan yapı örnekleri ulaşmıştır. Kent merkezinde sit alanı içerisinde yer alan Osmanlı ve Cumhuriyet dönemine ait tarihi Aksaray evleri kendilerine özgü cephe özellikleri taşımaktadır. Yapımında yöresel taş malzemenin kullanıldığı evlerin cephe süslemesinin de en önemli unsuru taştır. Cephelerde yer alan bezemeler desenli veya sade kabartmalı olarak bulunmaktadır. Kentsel çevre içerisinde geleneksel evlerin ilk olarak cephe düzeni ve cephe süslemeleri dikkat çekmektedir. Kent kimliğinin oluşturan tarihi Aksaray konutlarının cephelerinin korunması ve gelecek nesillere aktarılması gerekmektedir. Bu bağlamda geleneksel Aksaray konutlarının cephe düzeni ve cephe süslemeleri üzerinde yapılan bu tez çalışması önem arz etmektedir. Araştırmanın yönteminde öncelikle çalışma kapsamında, araştırma konusu ile ilgili literatür taraması ve alan çalışması yapılmıştır. Yazılı ve görsel belgelerden elde edilen sonuçlar doğrultusunda Aksaray ili merkezinde yer alan Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine ait kendilerine özgü özellikler taşıyan tescilli sivil mimari yapılar belirlenmiştir. Çalışma sınırları içerisinde bulunan geleneksel Aksaray evlerinin fotoğraflanması ve incelenmesi ile yapıların genel özellikleri, cephe düzenleri ve cephe(görsel) analizlerine ait fotoğraf ve çizimler ile kimlik kartları ve analiz tabloları oluşturulmuştur. Araştırmanın bulgular kısmında tez çalışması kapsamında incelenen sivil mimari örneklerde yapı malzemesinden başlayarak plan, cephe ve süslemeleriyle yapıların kendilerine has özgünlüklerini taşıdığı gözlemlenmiştir. Geleneksel konutların üslup, doluluk-boşluk oranları ve biçimlenişlerine bakıldığında ise aralarında benzerlik görülmektedir. Günümüzde hala işlevini kaybetmeden kullanılan evler olduğu gibi zamanla tahrip edilerek veya kullanılmayarak metruk vaziyette kalmış geleneksel evler de bulunmaktadır. Tez çalışmasının sonuç kısmında ise araştırma kapsamında Geleneksel Aksaray evlerinin genel özellikleri ile birlikte cephe ve süsleme özellikleri detaylarıyla incelenmiş ve geleneksel evlerde cephe ve dokunun önemi vurgulanarak tarihi konutların gelecek nesillere aktarımının önemi belirtilmiştir. Ayrıca araştırılan geleneksel evlerin günümüzdeki özgünlük durumları ve çevre illerde bulunan geleneksel evlerle benzerlik ve farklılıkları ortaya konmuştur.