Çevresel etmen-kullanıcı gereksinmeleri bağlamında (Kemaliye) Apçağa köyü konutlarının değerlendirilmesi

Anadolu, birbirinden farklılaşan kültürleri, yaşantıları bununla biçimlenen yerleşim birimlerini bünyesinde barındırmaktadır. Bölge coğrafyasının her noktasında kendine özgü topografyası, yerel yapı ürünleri, üretim ilişkileri ve yaşama bağlı konut kültürü biçimlenmeyi oluşturmaktadır. Geleneksel konut mimarisi, anonim tasarım sürecinden geçen halkın kendisi için oluşturduğu yaşam çevresi olarak tanımlanabilmektedir. Bu mimari söz konusu toplumun değer yargılarını, dünya görüşlerini, gelenek, görenek, inanç sistemlerini, aile ve akrabalık bağlarını, komşuluk ilişkilerini, ekonomik yapılarını anlamada ve anlatmada kaynak gösterilebilecek önemli veriler arasında yer almaktadır. Bu bağlamda, çevresel etmenlerin ortaya çıkardığı özgün mimariyi; bütüncül yapıda günümüze kadar büyük ölçüde korumuş örneklerden biri olan Kemaliye ve Apçağa Köyü araştırma konusu olarak ele alınmaktadır. Kemaliye ilçe merkezi ve çevre köyleri; tarıma elverişli alanların yetersizliği ve coğrafi yapısından kaynaklanarak ulaşım yollarının uzağında kalması, Yavuz Sultan Selim döneminde göçü önlemeye yönelik özellikle de Şiiliğin Fırat'ın batısına geçişini önlemek için, bölge insanına geçimlerini sürdürebilmelerine yönelik et kethüdalığı verilmiştir. Sonrasında IV. Murat döneminde odun-kömür kethüdalığı ilave edilmiştir. Ağırlıklı olarak 20. yüzyılın başları ve özellikle 1950 sonrasında, Bağıştaş İstasyonu büyük kentlere göçü hızlandırmıştır. Nüfusun azalmasıyla birlikte; evlerin boş kalması uzun dönem bakımsızlığı da beraberinde getirmiştir. Kemaliye ve çevre köylerinde olduğu gibi Apçağa'lıların köylerine, aidiyet duygusuyla bağlı oldukları kurulan derneklerin sayısıyla da anlaşılmaktadır. Sözlü görüşmeler sırasında büyük kentlerde yaşayanların her yıl özellikle yaz aylarını Kemaliye ve köylerindeki evlerinde geçirmek üzere geldikleri belirtilmektedir. Tez kapsamında alan çalışmaları sırasında da gözlemler ve tarih araştırmaları bu görüşü doğrulamaktadır. Apçağa Köyü'nde bütüncül ölçüde korunan, özgün doku karakterini yansıtan sokak, bahçe duvarı ve çok sayıda konut bulunmaktadır. Korumanın sürdürülebilmesi yanı sıra konutların, günümüz koşullarının çevresel etmen ve kullanıcı gereksinmelerini karşılayabilmesi için yapıldıkları dönemin çevresel etmen ve kullanıcı gereksinmelerinin belirlenmesi gerekmektedir ve bu gereklilik tezin amacını içermektedir. Bu araştırmanın yapılabilmesi için öncelikle, konutların üretildiği dönemde çevresel etmen-kullanıcı gereksinmesinin tasarıma yansıdığı yönler belirlenmelidir. Konutların günümüz koşullarında değişen çevresel etmen-kullanıcı gereksinmesi bir sonraki çalışma adımlarında ele alınabilecektir.