Çocuk dostu yapay zekâ çerçeve programının ilkokul öğrencilerinin dijital esenliğine etkisi

Bu araştırmanın amacı ilkokul öğrencilerinin çocuk dostu yapay zekâ (ÇDYZ) uygulamalarını temel alan bir çerçeve programının onların çevrim içi risklere karşı farkındalıklarını, dijital güvenlik becerilerini, sosyal-duygusal gelişimlerini, yapay zekâ okuryazarlıklarını ve etik duyarlılıklarını geliştirme düzeylerini ve dijital esenlik üzerindeki etkilerini araştırmaktır. Çalışma 2023-2024 Eğitim-Öğretim Yılı'nın ikinci döneminde Mersin ili Tarsus ilçesinde bulunan bir ilkokulda gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın çalışma grubunu 4. sınıf seviyesinde öğrenim gören 40 öğrenci oluşturmuştur. Araştırmada karma yöntem araştırmalarından sıralı açıklayıcı tasarım modeli kullanılmıştır. Nicel veriler tek grup ön anket-son anket deseniyle toplanmış olup zihinsel iyi oluş, sosyal-duygusal iyi oluş, fiziksel iyi oluş ve dijital güvenlik ve sorumluluk alanlarına yönelik anketler uygulanmıştır. Nitel veriler ise yarı yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla elde edilmiştir. Anket yanıtları ortalamalar üzerinden karşılaştırılarak değerlendirilmiş nitel veriler ise tematik analiz yöntemi ile incelenmiştir. Tüm analiz süreçlerinde JAMOVI programından faydalanılmıştır. Araştırma bulguları Çocuk Dostu Yapay Zekâ (ÇDYZ) uygulamalarının ilkokul öğrencilerinin dijital iyi oluşlarını ve çevrim içi güvenlik farkındalıklarını geliştirmede etkili olduğunu ortaya koymaktadır. Katılımcılar güvenli şifre oluşturma, kişisel veri güvenliği ve çevrim içi tehditlere karşı korunma konularında belirgin bir ilerleme kaydetmiştir. Ayrıca yapay zekâ teknolojilerinin etik kullanımına yönelik farkındalık düzeylerinde istatistiksel olarak anlamlı bir artış gözlemlenmiş ve öğrencilerin dijital dünyada bilinçli ve sorumlu bireyler olarak hareket etme becerilerinin geliştiği tespit edilmiştir. Nitel veri analizi sonucunda öğrencilerin sosyal-duygusal becerilerinin gelişimine ilişkin belirli temalar ortaya çıkmıştır. Öğrenciler empati kurma yeteneklerinin arttığını ve çevrim içi ortamda etik davranışlar sergileme konusunda daha bilinçli hale geldiklerini ifade etmişlerdir. Görüşmelerde bazı öğrenciler çevrim içi etkileşimlerinde daha saygılı davrandıklarını belirtirken diğerleri olumsuz bir durumla karşılaştıklarında nasıl tepki vereceklerini daha iyi bildiklerini vurgulamıştır. Bunun yanı sıra öğrencilerin yaratıcı düşünme ve problem çözme becerilerinde belirgin bir ilerleme kaydedildiği görülmüştür. Öğrenciler yapay zekâ destekli projeler geliştirme süreçlerinde eleştirel düşünme ve iş birliği becerilerini nasıl kullandıklarını açıklamış özellikle problem çözmeye yönelik yaklaşımlarının daha sistematik hale geldiğini dile getirmişlerdir. Bu temalar öğrencilerin dijital ortamlarda yalnızca tüketici olmaktan çıkıp üretici ve bilinçli bireyler haline gelme sürecine katkı sağladığını göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Çocuk Dostu Yapay Zekâ, Dijital Esenlik, Dijital İyi Oluş, Dijital Güvenlik, Yapay Zekâ Okuryazarlığı, Etik Farkındalık, Teknolojinin Eğitime Entegrasyonu