Çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu ile bisfenol a (BPA) ve fitalat maruziyeti arasındaki ilişkinin araştırılması

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), çocuklarda hiperaktivite, dikkat eksikliği ve yoğun dürtüselliğe bağlı ortaya çıkan nörogelişimsel bir bozukluktur. Bu hastalığın belirtileri bilişsel, akademik, davranışsal, duygusal ve sosyal işlevselliğin olumsuz yönde etkilenmesi şeklinde ortaya çıkar ve özellikle okul çağında görülme sıklığı %9-15 oranındadır. Patogenezi kesin olarak bilinmemekle birlikte, serebral kortekste katekolamin metabolizmasının genetik dengesizliği ve çeşitli çevresel faktörler DEHB'nin ortaya çıkmasında tetikleyici unsur olabilir. Bisfenol A ve fitalatlar insanların günlük yaşamda sıklıkla maruz kaldığı önemli bir kimyasal endokrin bozucu olan ksenoöstrojenlerdir ve bunlara maruz kalan bireylerin idrar, serum ve sütünde (dişi bireylerde) bu maddeler saptanmıştır. Bisfenol A ve fitalatlar kaynakları arasında biberon üretiminde kullanılan polivinil klorürlü plastikler, kompakt diskler, termal faks kağıdı, boyalar, plastik oyuncaklar, tıbbi malzemeler, içecek kutularının iç yüzeyinin plastik film astarları sayılabilir. Mevcut tez çalışması, DEHB tanısı konulan çocuk hastaların idrar örneklerinde Bisfenol A (BPA) ve fitalat düzeyi ölçülerek, DEHB ile plastik maruziyeti arasındakı ilişkinin belirlenmesini amaçlamıştır ve böylece profilaktik olarak hastalığın önlenmesinde nelere dikkat edilmesi gerektiği belirlenmiştir. Bu bağlamda, tez kapsamında yapılan çalışma sonuçlarına göre, bu bozukluğun olgu ve kontrol grupları arasında erkek çocuklarda daha yaygın ve 6-12 yaş olgu grubunda daha yüksek oranda bulunmuştıur (%76,4). Bununla birlikte olgu grubunda, hazır su tüketme oranı, plastik oyuncak ve plastik yer döşemesi kullanma sıklığı belirgin olarak yüksek iken, her iki grup arasında plastik ev eşyaları, paketli gıdalar ve mikrodalga fırın kullanım sıklığı açısından anlamlı fark bulunamamıştır. Biyokimyasal parametreler açısından bakıldığında ise, olgu grubunda idrarda BPA, Mono-2-karboksi-metilheksil fitalat (MEHHP), monobenzil fitalat (MBzP) ve monosikloheksil fitalat (MCHP) düzeylerinde farklıklık tespit edilmemiştir. Yapılan çok değişkenli doğrusal regresyon analizlerinde ise idrarda BPA değerleri ile plastik ürün kullanımı arasında anlamlı ilişki tespit edilmemiştir. Fakat, sıklıkla plastik kapta salça kullanan olgu grubu çocuklarda MBzP düzeyi yüksek bulunurken, kontrol grubunda ise MCHP'nin düşük olduğu görülmüştür. Ayrıca çalışma grubunda, plasik kaplı yoğurt tüketim sıklığı ile Mono-(2-etil-5-oksoheksil) ftalat (MEOHP) düzeyi arasında pozitif korelasyon saptanmıştır. MBP değeri ile plastik kaplı ayran tüketimi arasında ise ters ilişki bulunmuştur. Plastik sarılı yiyecek sık tüketenlerde MCHP değeri daha yüksekken, plastik bardakta sıcak içecek tüketenlerde BPA açısından fark görülmemiştir ve fitalat metabolitlerinden MCHP kontrol grubunda sıklıkla ters ilişki saptanmıştır. Bu sonuçlar ışığında, her ne kadar ülkemizde BPA ve fitalat üretimi ve ithalatı kısıtlanmış olsa da bazı plastik saklama kapları, çocuk ürünleri ve oyuncaklarının içeriğinde olabileceği düşünülmektedir. Bu yolla özellikle bebeklerin fitalatlara yoğun maruz kaldığı görülmektedir. Bu nedenle, öncelikle endokrin bozucuların çocuklar üzerindeki toksik etkileri konularında ebeveynler bilgilendirilmelidir ve aileler plastik malzeme kullanımında, plastiğin türünü gösteren işaretlere dikkat etmeleri gerektiği vurgulanmalıdır. Ayrıca, aileler çocuklarının günlük bakımında paketli gıda, hazır su veya içecek tüketmemeli, plastik saklama kapları kullanmamalı, kullanılırsa da bu kaplar içerisinde sıcak yemek koymamalı, yemek ısıtmamalı, plastik ev eşyası, yer döşemesi ve plastik çocuk oyuncağı kullanmamalıdırlar. Anahtar Kelimeler: Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, Bisfenol A , fitalatlar