Çoksesli Türk marşlarının müzikal değişim ve gelişim sürecinin incelenmesi (1826-2023)

Bu çalışma, 1826'dan günümüze Türk marşlarının yaklaşık iki asırlık süreçte geçirdiği müzikal değişim ve gelişim süreçlerini incelemektedir. Araştırmanın amacı, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e ve günümüz Türkiye'sine uzanan süreçte, marşların müzikal dönüşümlerini ortaya koymaktır. Marşların; dönemin sosyal, kültürel ve politik dinamikleriyle paralel biçimde değişim gösterebilen bir müzik türü olduğu varsayımıyla olası müzikal dönüşümler sistematik olarak araştırılmıştır. Bulgular, çoksesli marşların II. Mahmud döneminde modernleşme sürecinin bir parçası olarak kurulan Musika-i Hümayun'a getirilen yabancı müzisyenler tarafından bestelenmeye başlandığını, mehter müziğinde ön planda olan ezgi ve ritim yapısının çoksesli Türk marşlarında da aynı şekilde ön planda tutulduğunu, diğer müzikal unsurların ise basit şekilde tasarlandığını göstermiştir. Form yapısı henüz netlik kazanmamıştır. Bu ilk örneklerin ardından I. Meşrutiyet gibi erken sayılabilecek bir dönemde (1876-1908) marş formu geleneksel izlerle birlikte oldukça gelişme göstermiş, belirgin bir form yapısı oluşturulmuştur. Bas nağme bölmeleri, sürekli modülasyonlar ve dinamik zirve noktaları tespit edilmiştir. II. Meşrutiyet Dönemi (1908-1923) ise gelişmeden ziyade mevcut yapının korunduğu bir dönem olarak karşımıza çıkmaktadır. Form, ritim, armoni ve dinamik yapı korunmuştur. Cumhuriyet dönemi (1923-1950) her alanda olduğu gibi çoksesli müzik alanında da önemli bir değişim dönemi olmuş, geleneksel yapının izleri kaybolmuş, yeni bir marş formunun oluşturulduğu görülmüştür. Ezgi ve ritim yapısında önemli değişimler tespit edilmiştir. Soğuk Savaş yıllarında (1950-1980) marş formunun genel anlamda sadeleştiği görülmüştür. Neo-Liberal dönemde (1980-2000) marş formu yeniden gelişim sürecine girmiş, kanon ve soru-cevap yapıları ile seri pasajlar tespit edilmiş, ritmik yapının ayrıntılı şekilde tasarlandığı görülmüştür. Milenyum döneminde (2000-2023) ritmik ve armonik yapıda popüler müzik etkisi tespit edilmiştir. Çalışmada; betimsel nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde, yapısal analiz yöntemleri ve tarama modeli kullanılmıştır. Çeşitli arşivlerden elde edilen çoksesli marş notasyonları üzerinde tarihsel ve karşılaştırmalı durum çalışması yürütülmüştür. Tümdengelim yöntemiyle geliştirilen araştırma deseninde, dönüm noktası niteliğindeki olay ve dönemler taranmış ve yedi dönem tespit edilmiştir. Toplam 538 çoksesli Türk marşı notasyonuna ulaşılmış, bunlardan 397'sinin kronolojisi oluşturulabilmiştir. Belirlenen yedi dönem içerisinden form, ezgi, ritim, armoni ve çalgılama bakımından gelişmiş ve dönemsel özellikleri yansıtacağı değerlendirilen 16 marş ayrıntılı olarak analiz edilmiştir. Analizlerde form, ezgi, ritim, armoni, dinamik, müzikal ifade ve çalgılama boyutları ayrıntılı şekilde ele alınmıştır. Sonuç olarak çoksesli Türk marşlarının yaklaşık iki asırlık serüveni (1826-2023) dönemsel olarak analiz edilmiş, marşlardaki müzikal değişimler ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda çalışma, çoksesli Türk marşlarının bir kronolojisini sunmasının yanında marşların yapısını ve tarihsel gelişimini ortaya koyması bakımından özgün bir katkı sunmaktadır.