Orta Çağ Selçuklu Sanatı'nda hesaplamalı tasarım: Geometrik desenlerin elle yapım süreçlerindeki yaratıcı geleneklerden öğrenmek

Geçmiş çağlara ait tasarım pratiklerinin ve kültürlerinin araştırılmasının, günümüzde hesaplamalı tasarım kuramına ışık tutacağı düşüncesi üzerinden yola çıkan bu araştırma, orta çağ Selçuklu zanaatkârının yaratıcı süreçlerini geometrik desen tasarımları üzerinden incelemektedir. Çokgen, yıldız, kırık ve düz çizgilerden oluşan ve zengin geometrik strüktürler üzerinden şekillenen geometrik desenler, İslam sanatının kendine has ve özelleşmiş bir görsel geleneğe sahip olmasında önemli bir rol oynamıştır. Orta çağ İslam sanat ve mimarisinin temel unsurlarından olan bu süslemelerin altyapılarında bulunan geometrik kurallar hakkında birçok araştırma bulunmakta, fakat bu araştırmalar genel itibari ile yalnızca sonuç ürüne odaklanmakta ve tasarım süreçlerine dair çok fazla bilgi içermemektedir. Bunun yanı sıra, Anadolu'da üretilmiş ve bu coğrafyaya özgün desenler ve malzeme teknikleri ne yazık ki hak ettikleri kadar kapsamlı olarak incelenmemiştir. Öte yandan, geometrik desenlerin Anadolu coğrafyasında bu denli çeşitli olması, desenlerin salt geometri bilgisinin görsel uygulamaları değil de deseni üreten sanatçıların farklı malzeme ve zanaat teknikleriyle çeşitlendirebildiği tasarım ürünleri olduklarını ortaya koymaktadır. Literatürde var olan araştırmaların aksine, bu tez geometrik desenlerin hesaplamalı tasarım ve yapım süreçlerine odaklanmakta, geometri bilgisinin, kendi dönemi içerisinde yeni geliştirilmiş olan malzeme tekniğinden doğan tasarım problemleri sebebiyle ne şekilde yorumlanmış olabileceğini incelemektir. Tez kapsamında yapılan çalışmalar, desenleri tasarlayan sanatçıların malzeme üzerine düşündüklerini ve malzemeye bağlı olarak gelişen yapım teknikleriyle geometrik desenleri çeşitlendirdiklerini göstermektedir. Bu anlamda malzeme ve yapım bilgisinin, geometrik desenlerin hesaplamalı tasarım süreçlerini nasıl ve hangi şekillerde etkilediğini anlamak mümkün olmaktadır. Yapılan araştırmalar Türkçe sanat tarihi literatüründe ismi Mehmet olarak geçen Tus'lu bir yapı ustasına, Muhammad al-Tusi'ye, ve ona atfedilen eserlere odaklanmıştır. Literatürde yer alan bilgiler ışığında, Tus'lu yapı ustasının yalnızca geometrik süslemelerden değil, aynı zamanda mimariden ve farklı yapı paydaşları tarafından sürdürülen tasarım süreçlerinin uyumlu çalışmasından da sorumlu olduğu anlaşılmaktadır. Orta çağ zanaatkarlarının tasarımlarını her zaman önceden planlanmış şemalar üzerinden değil de çoğu zaman da elde yapım süreçleri esnasında ortaya çıkan dokunma, tutma görme gibi fiziksel deneyimler ışığında şekillendirdikleri bilinmektedir. Hesaplamalı tasarım alanında gerçekleştirilen çalışmaların amaçları arasında pratikle öğrenilen becerilerin ve tasarım kararlarının modern teknolojiye ne şekilde aktarılabileceği üzerine çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Çalışmaların merkezine Gotik çağın yapı temellerini ve yapı ustalarını alan araştırmalardan başarılı sonuçlar elde edilmiş, elde edilen verilerin dijital fabrikasyon teknolojilerine aktarılmasıyla ilginç üretimler gerçekleştirilmiştir. Bu tezin esas amacı ise Tus'lu ustanın elde yaptığı hesaplamalı tasarım sürecini, özelleşmiş bazı eserleri üzerinde yapılan detaylı çalışmalarla anlamak ve bu süreçten günümüz hesaplamalı tasarım modelleri için paydalar çıkarmak olmuştur. Tus'lu ustanın yönettiği ve onüçüncü yüzyılda Konya'da faaliyet gösteren çini atölyesinde çalışan zanaatkarlar, on ikinci yüzyılın sonu ve on üçüncü yüzyılın başında İç Anadolu topraklarında ortaya çıkmış kendine has ve benzersiz bir malzeme olan çini mozaik malzemeyi geometrik desen üretimlerinde kullanmışlardır. Selçukluların altın çağında, komşu İran'dan Anadolu topraklarına göç eden seramik zanaatkarları tarafından geliştirilen bu yenilikçi malzeme, geometrik desenlerin üslup değişiminde büyük rol oynamıştır. O dönemin zanaatkarları ve sanatçıları, farklı coğrafyalarda ve ölçeklerde sürdürülen projeler arasında tasarım ve yapım bilgisini bilinçli bir şekilde karşılaştırmış, uyarlamış ve yeniden uygulamışlardır. Nesiller ve coğrafyalar boyunca aktarılan yapım bilgisi yalnızca görsel desen tasarımını değil, malzemeyi, zanaat tekniklerini ve geometri bilgisini de içermiştir. İran Büyük Selçuklu topraklarından Anadolu'ya yerleşen seramik ustaları, İran'ın geleneksel tuğla mimarisine uyguladıkları seramik zanaatını, Anadolu'nun geleneksel malzemesi olan taş işçiliğine uyarlamak istemiş ve sürdürdükleri deneysel çalışmalar sonucunda çini mozaik malzemeyi geliştirmişlerdir. Yapı faaliyetlerinin her evresinden ve tüm bireyler arasındaki koordinasyondan sorumlu olan Tus'lu ustanın temel tasarım problemlerinden biri ise o zamana kadar farklı malzemeler üzerinde uygulanmış olan mevcut geometrik tasarım paletini bu yeni malzemeye aktarmak olmuştur. Tezde yapılan araştırmalar, zanaatkarın somut el pratikleri esnasında yeni malzeme ile kurduğu diyaloğu anlamak üzerine kurgulanmıştır. Başka atölyelere atfedilen çalışmalarla yapılan karşılaştırmalar sonucunda, Tus'lu ustanın malzeme potansiyellerini göz önüne alarak tasarımlarını şekillendirdiği anlaşılmaktadır. Malzemenin getirdiği ve Tus'lu usta tarafından uygulanan temel yeniliklerin başında, desene ait olmayan ek çizgilerle desen tasarımının herhangi bir kesintiye uğramaksızın üretilebilmesi bulunmaktadır. Diğer zanaat türlerinde bulunmayan bu özellik, desenlerin sonsuzluk imgesini bozmayacak şekilde üretilebilmelerine olanak sağlamıştır. Bu ayırıcı özellik, Tus'lu ustanın benzer paydaşları arasındaki bireyselliğini ve farklılığını ortaya koymaktadır. Zanaat faaliyetleri, yeni malzeme tarafından sağlanan potansiyeller ve el işçiliği sırasında elde edilen bilgiler zanaatkarların tasarım kararlarını etkilemiş ve böylelikle tasarımları şekillendirmiştir. Tez kapsamında o dönemde faaliyet gösteren zanaatkarların çoğunlukla iki boyutlu düzlemlerde uyguladıkları desen tasarımlarını malzeme ve yapım teknikleri ışığında farklı eğrisel yüzeylere ve üç boyutlu formlara nasıl uyarladıkları da incelenmiştir. Muhammad al-Tusi ustanın atölyesinde çalışan zanaatkarlar, tasarımları bütünsel bir şekilde ele alarak, iki ve üç boyutlu şekiller ve farklı ölçekler arasındaki ilişkileri de kurgulamışlardır. Yapılan incelemeler, sanatçıların mekânsal nitelikleri ve mimari biçimleri de göz önüne aldığını göstermektedir. Dolayısıyla, geometrik örüntülerin oluşumu ve tasarım süreçleri yalnızca görsel geometrik kurallar üzerinden tam anlamıyla açıklanamamaktadır. Biçime etki eden bu kuralların yanı sıra, desenlerin üretiminde kullanılan farklı malzemeler ve yapım teknikleri, sanatçıların desenleri ele alış biçimlerini değiştirerek görsel tasarımların çeşitlenmesine sebep olmuştur. Malzemeyi özümsemek ve getirilerini keşfetmek desen tasarımını farklı şekilde yönlendirmeyi ve değiştirmeyi mümkün kılmıştır. Bu araştırma ışığında ortaya çıkan malzeme ve yapıma dair tasarım bilgileri, günümüzde ne yazık ki kaybolmuş olan tasarım ve zanaata dair yapım bilgilerinin yeniden yorumlanmasına ve hesaplamalı tasarım araçlarıyla yeniden üretilebilir hale gelmesine olanak sağlayacak bir teorik model ortaya koymaktadır. Böylelikle, Anadolu Selçuklu kültürüne ait bilgilerin eski örneklerden salt kopyalanarak birebir aynı şekilde üretilmelerinden ziyade, güncel bir tasarım bilgisi olarak üretilmesi ve çeşitlendirilmesi mümkün olabilecek, böylelikle kültürel zenginliklerimizin sürdürülmesine katkı sağlanabilecektir. Orta çağ sanatçılarının geometrik desen yapım süreçleri sırasında ortaya çıkan tasarım kararları, çağdaş bir bakış açısından hala geçerlidir. Tusi'nin Atölyesi'nin geleneğinde iki boyutlu çokgen geometrisinin farklı üç boyutlu formlara ve mimari yüzeylere uygulanmasında ele alınan bütünsel yaklaşım, tasarım bilgisi ve yöntemi günümüz hesaplamalı tasarım uygulamalarına farklı bir akış açısı kazandırmaktadır. Günümüz uygulamalarında farklı teknolojik araçlar ile gerçekleştirilen tasarım uygulamaları, Selçuklu zanaatkârlarının mekânsal ilişkileri de göz önünde bulunduran yeni geometrik desenler oluşturma konusundaki yaratıcı yaklaşımına ters düşmektedir. Mevcut hesaplamalı tasarım yaklaşımları, genellikle bilgisayar tabanlı tasarım araçlarına yerleştirilmiş olan, bu sebeple de önceden belirlenmiş belirli temsilleri kullanır. Tersine, orta çağ sanatçısının, desenleri çok çeşitli üç boyutlu formlara ve mimari yüzeylere adaptasyonunu içeren elde yaptığı hesaplamalı süreçleri geometrik desen tasarımlarını genellikle teknolojiye atfedilenlerden çok daha esnek yollarla yaratıcılığa dönüştürmüştür. Bununla birlikte, bu kısıtlı durum kural tabanlı yaklaşımların tasarım süreçlerine daha uygun şekillerde yardımcı olamayacakları anlamına gelmemelidir. Kural sözcüğü yaratıcılıkla ters düşüyor gibi görünse de kural tabanlı sistemler tasarımda yaratıcı düşünme araçları olarak çalışabilir. Bu anlamda Tusi'nin tasarımları, başlangıç kurallarının farklı şekillerde uygulanabileceğini, kuralların tasarımda hangi tekrarların ve hangi değişimlerin olduğunu anlamak için karşılaştırmalı ve esnek araçlar olarak kullanılabileceklerini doğrulamaktadır. Tez, tasarımcıları, hesaplama araçlarını ve yöntemlerini kullanmaya teşvik eder, fakat söz konusu teknoloji olduğunda üzerinde çok sorgulamadan uygulanan mekanik tasarım pratiklerine karşı çıkar. Deterministik biçimler yerine soyutlamaları kullanan hesaplamalı tasarım teorileri ve metotları, yaratıcı süreçleri geliştirmede yardımcı olma potansiyeli taşıyan tanımlanabilen modeller geliştirir. Teknolojiyi sorgulamak, bilgisayar programlarının sınırları yerine tasarım kriterleri çerçevesinde onun potansiyellerini araştırmak ve kullanım tarzı hakkında fikir sahibi olmak gerekmektedir. Tasarımcılar hesaplamalı tasarım araçlarının geliştirilmesinde pasif tanıklar olarak hizmet etmemeli, aksine mevcut teknolojik araçları aktif katılımla geliştirmenin ve genişletmenin yollarını aramalıdırlar.