Vatanı terk etme düşüncesi ve eylemi: Türkiye'den hekimler arasında bir karma yöntem çalışması

Bir nitelikli göç türü olarak, uluslararsı hekim göçü dünya üzerindeki hekim yopunluğu dağılımı ve sağlık sistemlerinin sürdürülebilirliği üzerinde önemli bir etkiye sahip olup kürsel sağlıkta dikkat çeken olgulardan biridir. Diger nitelikli göç türleriyle benzer bir şekilde, hekimler genellikle düşük ve orta gelirli ülkelerden yüksek gelirli ülkelere doğru göç etmektedir. Bu göç hareketi gönderen hali hazırda yüksek hastalık yükü ve düşük hekim yoğunluğu ile zorlanan sağlık sistemleri üzerine ekstra yük eklemekte ve sağlık kalitesini tehlike altına sokmaktadır (Packer et al., 2009). Türkiye'de özellikle son beş yıl içinde hekim göçü konusunda önemli bir artış yaşanmıştır. Bu artış Türk Tabipler Birliğinin (TTB) hekimlerin yurt dışında çalışabilmesi için gerekli olan İyi Hal Belgesi başvrularında görülmektedir. TTB'ye göre 2021 ve 2023 arasında hekimlerin İyi Hal Belgesi başvurusu yaklaşık %100 artmış ve 2023 yılında 3000 hekimi aşmıştır (TTB, 2023). Türkiye'nin OECD ülkeleri arasında en düşük doktor yoğunluğuna sahip olması göz önüne alındığında Türkiye için bu oranda bir hekim göçü sağlık sistemini önemli ölçüde tehdit etmektedir (OECD, 2021). Bu çalışmayla hekimlerin Türkiye'den göçme kararına katkıda bulunan temel faktörleri araştırmayı ve göç kararı sürecinin nasıl gerçekleştiğini anlamayı hedefliyoruz. Ayrıca bu çalışmaya hekimlerin göç dışında olası alternatiflerin varlığını araştırmayı amaçlıyoruz. Bu çalışma kesitsel bir karma yöntem çalışması olup örneklemi göç etme sürecinde olan ya da son 5 yıl içinde Türkiye'den göç etmiş hekimlerden oluşmaktadır. Göçü etkileyen motivasyonel faktörleri ve göç karar sürecini anlamak için İtme Çekme teorisi (Push &Pull Theory) ve Hirschman'ın Çıkış-Ses- Sadakat (Exit-Voice and Loyalty Theory) modeli kullanılmıştır. Çalışma bulguları, hekimlerin Türkiye'den göç etme kararında itici faktörülerin önemli yol oynadığı ve bu itici güçleri genelde doktorların çalışma koşulları, ülkenin ekonomik ve politik durumuyla alakalı memnuniyetsizlikleri oluşturmaktadır. Çalışma sonuçları ayrıca katılımcılar için göç'ün, Hirschman'ın "çıkış" konseptine denk gelen, savunuculuk ve Türkiye'ye duyulan sadakete göre daha ağır bastığını göstermektedir. Katılımcılar daha önce çeşitli savunuculuk hareketlerine katılmış olsada savunuculuk hareketleriyle anlamlı bir değişime ulaşılamayacağı düşüncesi hekimleri göç fikrine yönlendirmiş. Genel olarak ülkenin güncel ekonomik ve politik durumu katılımcılarda belirgin bir umutsuzluğa yol açmış olup bu değişime dair umutsuzluk göç kararını şekillendirmektedir. Öte yandan, göç kararının bu umutsuzluk hissinden köken alması hekimleri duygusal olarak zorlamakta olup hekimlerin kendi göçleriyle olan ilişkilerini karmaşıklaştırmaktadır.