Geç Osmanlı pamuk yetiştiriciliğinde bilimsel ve teknolojik girdiye eleştirel bir bakış, 1840–1876

Bu tez, 1840 ve 1876 yılları arasında Osmanlı pamuk yetiştiriciliğinde dönüştürücü ve itici bir güç olarak bilimsel ve teknolojik girdinin rolünü incelemektedir. Tartışmalı birliktelikleriyle bu iki girdi, tarih yazımında alternatif bir bakışı talep edilebilir kılmaktadır. On dokuzuncu yüzyılda kurumsallaşmaya başlayan bilim anlayışına paralel olarak ortaya çıkan yeni pamuk üretim usul ve teknikleri, pamuk yetiştiriciliğini ve üretim kalıplarını bütüncül bir toplumsal anlayıştan ziyade bir ortaklık anlayışıyla şekillendirmiştir. Bu ortaklıklar, farklı sosyal bilim teorilerinde sıklıkla karşılaşılan durağan yapılardan ziyade devingen bir doğa sergilemekte, faili yalnızca insan olarak kabul eden ve dünya-insan ikiliğini temel alan tüm insan merkezli yaklaşımları etkisiz hale getirmektedir. Yerli ve yabancı aktörlerin/nesnelerin kurulan, dağılan, yeniden bir araya gelen ve dönüşen devingen ortaklıklarına odaklanan bu tez, Osmanlı pamuk üretim sürecini dönüştüren yapıları, tekil failler, arz-talep ve devlet merkezli bir yaklaşımla değil, türlü ortaklıkların doğurduğu bilimsel ve teknolojik girdinin bir aradalığında rol oynayan insan-dışı faillerin yarattıkları "radikal olmayan kaotik sistemler" içinde incelemektedir. Böylece, bilhassa Amerikan İç Savaşı yıllarında, Osmanlı İmparatorluğu'nda pamuk üretimine yön veren failler ve bu faillerin ağları görünür hale gelmektedir. Tez, insan ve insan olmayan bu failleri üç kategori altında değerlendirmeyi önermektedir. Bu kategoriler, duyusal, girişimci ve nakilci aktörlerdir. Bu aktörlerin değişken kararları, davranışları ve eylemleri geç Osmanlı döneminde pamuk üretim sürecini şekillendirmiş ve dönüştürmüştür.